Bogusław Śliwerski, Pedagogika dziecka. Studium pajdocentryzmu, GWP, Gdańsk 2007, s. 240

Książka Bogusława Śliwerskiego Pedagogika dziecka. Studium pajdocentryzmu jest obszernym i pogłębionym opracowaniem, w którym przedmiotem szczegółowych analiz Autor czyni problematykę rozwoju dziecka.

Bogusław Śliwerski prezentując holistyczne podejście do pajdocentryzmu wprowadza czytelnika w zagadnienia jego genezy, szczegółowych założeń oraz recepcji. Stopniowo odkrywa coraz bardziej złożone problemy, prowokując i zachęcając do refleksji nad wartościami jakie niesie ze sobą pajdocentryzm.

Pierwszy rozdział książki poświęcony jest miejscu pajdocentryzmu w naukach o wychowaniu, jego źródłom, zakresowi oraz kierunkom rozwoju. W kolejnym rozdziale, dotyczącym pedologii punktem wyjścia stały się rozważania definicyjne dotyczące zakresu pojęć dziecko i dzieciństwo. Tutaj też została omówiona definicja pajdocentryzmu oraz poglądy głównych prekursorów tego prądu (m. in. Janusza Korczaka, Anieli Szycówny, Bronisława Trentowskiego).

Następny rozdział porusza problem pajdocentryzmu w kontekście praw dziecka. Autor zwraca uwagę czytelnika na zjawisko adultarchii czyli dyskryminacji i ucisku dzieci przez dorosłych. Dalsze rozważania dotyczą możliwości prowadzenia badań nad dzieckiem i dzieciństwem, w których współcześnie można upatrywać kontynuację idei pajdocentryzmu. Autor pisze o trzech odmiennych w tym zakresie nurtach badań:

1. badania nad dzieckiem jako indywiduum i jako członkiem grup społecznych oraz nad dzieciństwem jako społecznym statusie,

2. badania nad dzieckiem jako aktorem czy konstruktorem własnego życia, środowiska i rozwoju,

3. badania nad historią dzieciństwa i nad historycznymi aspektami społecznego konstruktu dzieciństwa.

W kolejnym rozdziale pojawia się pytanie w jakim zakresie dziecko pozostaje nadal postacią centralną pedagogiki i zmiany społecznej. W próbie odpowiedzi na tak postawiony problem mogą pomóc przytoczone i opisane za Hansem Sanerem trzy modele wychowania:

1. model wychowania bazujący na tym, czym dziecko „jeszcze nie jest", w którym podstawowym atrybutem tożsamości dziecka jest jakiś „brak", odkrywany na różne sposoby, odróżniający dziecko od dorosłego i sprawiający, że dziecko jest po prostu dzieckiem,

2. model równości, izonomii w relacji dziecka z dorosłym, „bycia takim samym człowiekiem jak dorosły", w którym wychowanie polega na rozpoznawaniu silnych stron drugiej osoby; obie strony wzajemnie się wychowują i samowychowują, są to partnerskie relacje dwóch równych stron,

3. autonomiczny model relacji dziecko - dorosły, określany mianem samowychowania albo autosocjalizacji dziecka, w którym dziecko jest pojmowane jako „więcej niż".

W rozdziale tym pojawia się również nawiązanie do psychologii humanistycznej i poglądów Ericha Fromma, Carla Rogersa oraz do fenomenologii w ujęciu Radima Palousa.

Dużo miejsca w prezentowanej książce zajmuje rozdział poświęcony krytyce pajdocentryzmu. Autor pisze w nim otwarcie, że do podjęcia tematu skłoniła Go m. in. publikacja Jana Zubelewicza Dwie filozofie edukacji: aksjocentryzm i pajdocentryzm, w zamyśle mająca stanowić analizę porównawczą obu stanowisk. Krytyka wymienionej pozycji, dokonana przez Bogusława Śliwerskiego oparta jest na szeregu rzeczowych argumentów obalających założenia prezentowane przez Zubelewicza oraz udawadniających mu manipulację oraz pseudonaukowy krytycyzm. Zostały tu przywołane również inne źródła i nazwiska osób wykazujących ignorancję wobec zagadnień utożsamianych z pajdocentryzmem (Halina Gajdamowicz, Arkadiusz Robaczewski, Jan Rutkowski).

Całość opracowania domyka rozdział stanowiący opis problemu aktualności pajdocentryzmu w pedagogice teoretycznej i praktycznej. Autor podkreśla w nim konieczność dalszych intensywnych działań na rzecz wspierania rozwoju indywidualności i poprawy sytuacji dziecka. Przyczynić się do tego mogą następujące inicjatywy i działania:

• w obszarze nauki: powstanie dysertacji naukowych, publikacje klasycznych dla pajdocentryzmu prac, konferencje i kongresy naukowe, dyscypliny wiedzy, kierunki kształcenia,

• w obszarze życia społecznego: powstanie zorientowanych pajdocentrycznie stowarzyszeń i organizacji społecznych,

• w obszarze praktyki oświatowej: powstanie czasopism, powstanie licznych szkół alternatywnych, poszerzenie dydaktycznych modeli kształcenia,

• w obszarze prawnym: zmiany prawne uwzględniające dziecko jako istotę ludzką z jej specyficznymi problemami rozwojowymi, egzystencjalnymi oraz społeczno - kulturowymi.

Ponadto książka zawiera obszerną bibliografię, indeks nazwisk i indeks rzeczowy. Szczególnie cenny wydaje się być dodatek w postaci adresów internetowych organizacji, fundacji oraz stowarzyszeń zajmujących się dzieckiem i dzieciństwem.

Bez wątpienia książka w obliczu pojawiających się na rynku tytułów prezentujących teorie i nurty w wychowaniu zasługuje na wyróżnienie. Zarówno poruszana w niej problematyka, jak i szerokie ujęcie tematu sprawia, że jest to pozycja godna polecenia chociażby jako kompetentnie napisany podręcznik o czytelnych założeniach i przejrzystej strukturze, który porządkuje wiedzę oraz wyjaśnia najważniejsze zagadnienia z zakresu pajdocentryzmu. Tym samym może ona stanowić swoisty przewodnik dla studentów pedagogiki, nauczycieli, wychowawców i rodziców, którzy chcą w sposób świadomy budować relacje z dziećmi.

Na koniec należy odnotować, że prezentowana książka nie tylko skłania do refleksji, ale także uświadamia złożoność procesu wychowania. Ze względu na wielostronne ujęcie problemu powinna stanowić wyzwanie dla rzeczywistej, a nie jedynie pozornej polityki rządu w podejmowaniu konkretnych działań na rzecz poprawy życia dzieci oraz funkcjonowania instytucji opiekuńczych i edukacyjnych. Na pewno warto zacząć od poznania pajdocentryzmu, a potem dalej budować własną wrażliwość i wiedzę pedagogiczną. Być może wówczas pojęcie wychowania przestanie funkcjonować jako kolejny szyfr dla polityki, której intencją jest stworzenie nowego ładu politycznego i ekonomicznego (s. 129).

Małgorzata Kosiorek