Niezbędnym  warunkiem w osiąganiu zrównoważonego rozwoju jest prowadzenie edukacji ekologicznej społeczeństw. Edukacja  ta umożliwia upowszechnianie  idei zrównoważonego rozwoju oraz propagowanie działań spójnych z ta ideą. W związku z tym  edukacja ekologiczna w nowoczesnej szkole uwzględnia w swoich treściach wpływ działalności człowieka na środowisko i konsekwencje, wynikające z tego, a także ma na celu   podniesienie świadomości ekologicznej dzieci i młodzieży oraz całego społeczeństwa.  Edukacja ta ma wymiar interdyscyplinarny  i  zakłada podejmowanie przez nauczycieli w szkole  spójnych i kompleksowych  oddziaływań dydaktyczno-wychowawczych w tym zakresie. Można powiedzieć, że jest to edukacja, prowadzona od najmłodszych  lat do wieku dojrzałego i jest procesem ciągłym, nie kończącym się w czasie. Dlaczego? Aktualnie dostrzegamy pewne problemy dotyczące  ochrony stanu środowiska   i podejmujemy aktywne działania służące zapobieganiu  lub ograniczaniu niekorzystnych zmian.  Jednak nie wiemy jakie problemy, jakie zagrożenia dla środowiska i zdrowia ludzi uświadomimy sobie za kilkanaście czy kilkadziesiąt lat. Jakie problemy będziemy w przyszłości musieli rozwiązywać, by zapewnić odpowiednią jakość życia następnym pokoleniom.   Jakie zatem cele szczegółowe wyznaczają nam kierunki działań w prowadzeniu edukacji ekologicznej?  

Bardzo ważne jest,  by edukacja ta umożliwiła:

- Uwrażliwienie dzieci i młodzieży na problemy związane  z ochrona środowiska naturalnego;

- Kształtowanie postaw współodpowiedzialności za stan środowiska naturalnego;

- Upowszechnianie idei zasad zrównoważonego rozwoju i kształtowanie nowych przyzwyczajeń, modelu życia we współczesnym świecie;

- Motywowanie uczniów do pogłębiania wiedzy  z zakresu  ekologii i  ochrony środowiska;

- Upowszechnianie wiedzy o problemach ochrony środowiska i ekologii;

- Aktywizowanie dzieci i młodzieży do podejmowania rozważnych działań dla dobra człowieka i otaczającej go przyrody;

- Rozwijanie dociekliwości poznawczej ukierunkowanej na ustalanie związków przyczynowo-skutkowych  w relacjach człowiek  a środowisko naturalne;

- Uświadamianie uczniom skutków działalności człowieka na stan środowiska naturalnego  oraz w konsekwencji  wpływu środowiska na zdrowie ludzi.

Edukacja ekologiczna dzieci i młodzieży prowadzona jest w różnych formach. Generalnie można powiedzieć o edukacji prowadzonej w szkole (kształcenie formalne), oraz o edukacji prowadzonej poza szkołą (kształcenie pozaformalne).

Edukacja ekologiczna w szkole (kształcenie formalne) prowadzona jest:

> W ramach  jednej godziny lekcyjnej czy też kilku zblokowanych godzin,  których tematy poświęcone są wybranym zagadnieniom z ekologii i ochrony środowiska i są spójne z treściami zawartymi w ścieżce Edukacji Ekologicznej oraz z nauczanym (nauczanymi) przedmiotami.

> W ramach części czasu lekcji przedmiotowej. Wówczas omawiany jest  konkretny wątek  z zakresu edukacji ekologicznej, której treści są spójne i adekwatne do nauczanego przez nauczyciela przedmiotu oraz treści ujętych w edukacji ekologicznej na danym etapie kształcenia.

> W ramach organizowanych w szkole zajęć pozalekcyjnych np. w powołanym w szkole Kółku Ekologicznym, gdzie młodzi ludzie pogłębiają wiedzę z wybranych dziedzin ekologii i ochrony środowiska, prowadzą badania, wykonują doświadczenia, upowszechniają wiedzę z tego zakresu, zachęcają innych uczniów do aktywności na rzecz poprawy stanu środowiska naturalnego. Zajęcia takie mogą wykraczać poza treści ujęte w podstawie programowej ścieżki Edukacja Ekologiczna.

> W ramach organizowanych wycieczek dydaktycznych o tematyce ekologicznej, lub tzw.  zielonych szkołach, których  celem jest pogłębienie przez dzieci, młodzież wiedzy z wybranych zagadnień związanych z ekologią i ochroną środowiska naturalnego, kształtowanie wrażliwości wobec stanu środowiska oraz rozwijanie umiejętności badawczych.

> W ramach organizowanych przez  jedną lub kilka szkół konkursów czy  turniejów

o tematyce ekologicznej. Należy podkreślić, że forma współzawodnictwa dzieci i młodzieży  ma silne oddziaływanie motywujące. W zależności od celu i tematu  konkursu, uwrażliwia  młodych ludzi na problemy związane z ekologią i ochrona środowiska, motywuje do  samodzielnego pogłębiania wiedzy (kształcenie nieformalne)  i/lub silnie wpływa na kształtowanie, utrwalanie postaw, zachowań proekologicznych.

Edukacja ekologiczna prowadzona poza szkołą (kształcenie pozaformalne) obejmuje:

> Zajęcia pozalekcyjne organizowane są przez liczne instytucje oświatowe oraz inne instytucje, które  w swojej misji  i posłannictwie mają za zadanie  wspierać prowadzenie edukacji ekologicznej dzieci i młodzieży . Liczne instytucje przygotowują oferty edukacyjne dla szkół, które są adekwatne do treści ujętych w podstawie programowej ścieżki Edukacja Ekologiczna ale również wykraczają poza   ramy ujęte w ścieżce na danym etapie kształcenia. 

> Kampanie informacyjne, ulotki  -   prowadzą je liczne instytucje, organizacje oraz szeroko rozumiane mass-media. Celem ich jest dostarczanie informacji o  zagrożeniach płynących z nieracjonalnego gospodarowania zasobami środowiska naturalnego, niebezpiecznymi substancjami, materiałami i technologiami obciążającymi  nadmiernie środowisko. Ponadto  działalność ta ma na celu kształtowanie nowego stylu życia, takich postaw i zachowań, które będą przyjazne środowisku naturalnemu i zdrowiu obecnych i przyszłych pokoleń.

> Imprezy, święta, wystawy i inne formy oddziaływania na społeczeństwo w aspekcie edukacji ekologicznej.

> Konkursy o tematyce ekologicznej adresowane do dzieci, młodzieży i całego społeczeństwa. Mają one skłonić do pogłębiania wiedzy z tego zakresu i uwrażliwić na problemy związane z  ochroną środowiska.  

Przykładem instytucji oświatowej, prowadzącej edukację ekologiczną dla uczniów szkół jest Łódzkie Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Kształcenia Praktycznego. Kilka lat temu  utworzono tam Pracownię Edukacji Ekologicznej. Pracownia  działa dwutorowo, gdyż klientami są zarówno nauczyciele (oferta doskonalenia nauczycieli w tym zakresie)  jak i uczniowie szkół.   Dla szkół przygotowano ofertę zajęć pozalekcyjnych, w których  uczniowie mogą przeprowadzić samodzielnie badania  wybranych elementów środowiska. Czekają tam na nich  stacje dydaktyczne, wyposażone w odpowiedni sprzęt laboratoryjny i odczynniki chemiczne, zapewniające  prowadzenie badań jakości wód powierzchniowych, badań jakości gleb, elementów klimatu, badań  hałasu i innych. Opracowano instrukcje ćwiczeń, karty pracy, które mają za zadanie usprawnić wykonywanie badań laboratoryjnych. Zajęcia te cieszą się dużym powodzeniem wśród szkół, gdyż uczniowie mają możliwość samodzielnego wykonywania doświadczeń, prowadzenia obserwacji, co wyzwala w nich dużo  pozytywnych emocji. Należy podkreślić,  że nie wszystkie szkoły mają możliwość  zorganizowania u siebie tego typu zajęć, ze względu na posiadanie skromnej bazy dydaktycznej.  Zajęcia laboratoryjne umożliwiają uczniom poprzez ich działanie doskonalić wiele umiejętności takich jak: rejestrowanie obserwacji i uzyskanych wyników z pomiarów, radzenie sobie w sytuacjach nowych, odmiennych od dotychczasowych, podejmowanie decyzji w zakresie wykonywanych doświadczeń, organizacji pracy zespołowej, komunikacji werbalnej. Ponadto zajęcia takie pozwalają utrwalać i rozwijać  między innymi postawy respektowania zasad bhp przy wykonywaniu doświadczeń oraz respektowania instrukcji ćwiczeń, metodyki wykonywania badań czy procedur postępowania, odpowiedzialności za prowadzenie badań i opracowane  wyniki.  Uczniowie chętnie uczestniczą w tego typu zajęciach, gdyż przez aktywne działanie uczą się efektywniej i ciekawiej. Często na zakończenie tego typu zajęć uczniowie zgłaszają gotowość ponownego przyjścia i przeprowadzenie innych badań elementów środowiska co jest najlepszą informacją zwrotną dla naszej Pracowni Edukacji Ekologicznej.

W przypadku organizowania konkursów o tematyce ekologicznej (zarówno przez szkoły jak i inne instytucje) należy podkreślić korzyści,  jakie wynikają z tego  zarówno dla uczniów jak i całego społeczeństwa. Uczestnicy współzawodnictwa:

>  pogłębiają wiedzę z zakresu ekologii i ochrony środowiska,

> utrwalają postawy i zachowania przyjazne  środowisku naturalnemu,

> wdrażają się do podejmowania aktywnych działań indywidualnych i zbiorowych na rzecz poprawy stanu środowiska.

Organizowanie dla młodzieży  różnego typu konkursów o tematyce ekologicznej jest wartościową forma prowadzenia edukacji w tym zakresie.    Przykładem może być nowy konkurs  na felieton o tematyce ekologicznej „Na ratunek naszej planecie, czyli EkoMan potrzebny od zaraz".  Konkurs  został przygotowany przez Społeczną Wyższą Szkołę Przedsiębiorczości i Zarządzania wraz z Wojewódzkim Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. [Informacje na temat  tego konkursu można znaleźć na stronie : www.swspiz.pl/eko]  Konkurs jest przykładem,  że uczestnikami mogą być nie  tylko uczniowie o zainteresowaniach wyłącznie przyrodniczych, ale również  uczniowie o zainteresowaniach  humanistycznych, którym nie są obojętne, nurtujące cywilizację, problemy ochrony środowiska.

Edukacja ekologiczna w nowych podstawach programowych.

Stoimy w przededniu dużych zmian w systemie edukacji. Od nowego roku szkolnego przystępujemy do wdrażania zmiany programowej w kształceniu ogólnym w poszczególnych typach szkół. Zmiany te obejmują  również  kształcenie z zakresu edukacji ekologicznej. W świetle aktualnie obowiązującego prawa, podstawy programowej - uczniowie począwszy od II do IV etapu kształcenia, ucząc się w szkole, pogłębiają wiedzę i kształtują postawy oraz umiejętności, które są ujęte w sposób ogólny w treściach ścieżki międzyprzedmiotowej „Edukacja Ekologiczna". Uczniowie klas I-III szkoły podstawowej (I etap kształcenia) jak i dzieci wieku przedszkolnego w procesie wychowania i kształcenia  poznają również wybrane wątki z edukacji ekologicznej, adekwatne do poziomu rozwoju ucznia. Edukacja młodszych dzieci dotyczy głównie  kształtowania postaw proekologicznych,  zachowań przyjaznych środowisku i  innemu człowiekowi.

W świetle nowej podstawy programowej nie przewidziano  żadnych ścieżek międzyprzedmiotowych,   w tym ścieżki „Edukacja Ekologiczna". Nasuwa się zatem pytanie: jak w zreformowanej szkole będzie prowadzona edukacja ekologiczna?  W nowym opracowaniu podstawy programowej wszystkie treści związane z edukacją ekologiczną zostały w sposób harmonijny wkomponowane w treści edukacji przedmiotowej na wszystkich etapach kształcenia.

Analizując powyższy dokument zauważamy, że największą odpowiedzialność za prowadzenie edukacji ekologicznej spoczywa na przedmiotach przyrodniczych na wszystkich etapach kształcenia (przyroda, biologia, chemia, geografia i fizyka). Najwięcej zagadnień z tego  zakresu  pojawia się  w przedmiocie przyroda ( II i IV etap kształcenia) i edukacji przyrodniczej (I etap kształcenia). Na szczególną uwagę zasługuje przedmiot przyroda wprowadzany na IV etapie kształcenia jako przedmiot uzupełniający dla uczniów, którzy wybrali nauki  humanistyczne  na poziomie rozszerzonym. Edukacja ekologiczna nie ogranicza się jedynie do przedmiotów wymienionych powyżej. W wielu innych przedmiotach na różnych etapach kształcenia pojawiają się wybrane wątki tematyczne związane z edukacją ekologiczną,  przy czym  omawiane treści są adekwatne do nauczanego przedmiotu i możliwości rozwojowych ucznia. Tak więc znajdziemy wybrane treści z edukacji ekologicznej osadzone w wymaganiach szczegółowych takich przedmiotów jak: historia i społeczeństwo (II etap), wiedza o społeczeństwie (III etap), etyka (I, III i IV etap), zajęcia techniczne (II etap), wychowanie fizyczne (IV etap), edukacja dla bezpieczeństwa(II etap).

Ponadto należy podkreślić, że  treści związane  z edukacja ekologiczną są opracowane w tzw.  języku efektów kształcenia, czyli że sprecyzowano dokładnie, co uczeń powinien wiedzieć, umieć i jakie postawy prezentować po ukończeniu danego etapu kształcenia. Ten szczegółowy wykaz oczekiwanych umiejętności i wiedzy opracowano  z zastosowaniem czasowników operacyjnych, co  ułatwi planowanie pracy nauczycielom oraz  porównywanie efektów kształcenia po każdym  z etapów kształcenia uczniów. Według nowej podstawy programowej edukacja ekologiczna powinna być prowadzona w miarę możliwości w środowisku przyrodniczym. Zaleca się prowadzenie zajęć  terenowych gdzie uczniowie  mogliby samodzielnie prowadzić badania, obserwacje, analizować wyniki i generować  na tej podstawie wnioski,  proponować  rozwiązania zaistniałych  i dostrzeżonych problemów. Ważne jest, by uczniowie poprzez działanie, przeżywanie  samodzielne dochodzili do wiedzy.

Prowadzenie zajęć badawczych, terenowych uatrakcyjni  edukację ekologiczną  młodzieży oraz wzmocni efektywność  kształcenia w zakresie nauk przyrodniczych, co jest zgodne z priorytetami Strategii Lizbońskiej.  Edukacja ekologiczna została wpisana na stałe w kanon edukacji  dzieci i młodzieży. Jest to konieczność z punktu widzenia rozwoju cywilizacyjnego, świadomego  zagrożeń jakie może wygenerować człowiek poprzez nieracjonalne gospodarowanie zasobami naturalnymi, nierozważne stosowanie nowych materiałów, substancji, technologii oraz braku wrażliwości  i odpowiedzialności za  stan środowiska przyrodniczego. Tylko ciągła, niekończąca się  w czasie edukacja ekologiczna dzieci, młodzieży oraz  dorosłych  będzie wspierać podnoszenie świadomości ekologicznej całego społeczeństwa.  Edukacja ta będzie  również pośrednio sprzyjać podejmowaniu takich  działań w społeczeństwie, gospodarce  i środowisku,  które  będą zgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju  i zapewnią  przyszłym pokoleniom  właściwą jakość życia  bez umniejszania piękna i bogactwa środowiska przyrodniczego oraz  zasobów naturalnych. 

Dorota Zielińska.

doradca metodyczny ds. ekologii

w Łódzkim Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Kształcenia Praktycznego