Katarzyna Szumlewicz, Emancypacja przez wychowanie, czyli edukacja do wolności, równości

i szczęścia,

GWP Gdańsk 2011

Książka Katarzyny Szumlewicz Emancypacja przez wychowanie, czyli edukacja do wolności, równości i szczęścia, wydana niedawno przez Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, to wartościowe opracowanie, w którym teksty źródłowe filozofów okresu nowoczesności wykorzystane zostały do ukazania ewolucji poglądów na emancypacyjną rolę wychowania od XVIII do XX wieku. „Nowoczesność" w wyborze Autorki została ujęta w cezurze czasowej, wyznaczonej z jednej strony dziełami Jeana J. Rousseau, z drugiej - Johna Dewey'a. Pomiędzy tymi filozofami, czołowymi dla rozwoju myśli pedagogicznej, umieszczony został cały szereg znamienitych nazwisk myślicieli i myślicielek, których poglądy odzwierciedlały, a czasem nawet inicjowały, zmiany w teorii i praktyce pedagogicznej w kierunku równości, egalitaryzmowi i demokracji - tak w szkole, jak i w szeroko pojętym życiu społecznym. Zgodnie z założeniem przyjętym w tytule, Autorka analizuje, jak w przytaczanych tekstach źródłowych pojmowane były kwestie emancypacji, jak może ona wspomóc wychowanie na drodze ku osiąganiu osobistej wolności, równości i szczęścia wychowanków.

Przegląd rozpoczynają analizy dzieł Jean J. Rousseau - w tym jego słynnego traktatu pedagogicznego Emil,  jak również prac Claude A. Helvetiusa (Helwecjusza) i Jean A. Condorceta. Wszyscy trzej filozofowie postulowali programy emancypacji intelektualnej i rozwijania potencjału poznawczego wychowanków, potrzebę demokratyzacji szkół, przy czym mówiąc o równości w edukacji - zupełnie pomijali edukację kobiet. K. Szumlewicz przytacza liczne cytaty, argumentujące te tezy, łącznie z uzasadnieniem przez Rousseau potrzeby znacznie ograniczonej edukacji dziewcząt, utrwalającej jakoby naturalną nierówność płci.

Następny rozdział poświęcony jest poglądom Immanuela Kanta i Friedricha Schillera, w których to pracach problem drogi ku osobistej wolności ujmowany był w relacji do prawa, obowiązku, zobowiązań moralnych. Przy tym Kant postrzegał drogę do dojrzałości i autonomii moralnej poprzez identyfikację z prawem i posłuszeństwo temu prawu, przez surowość obowiązku. Natomiast Schiller, wskazywał tu na znaczenie zmysłowości, doświadczeń estetycznych, zabawy i radości.  Tę ostatnią Autor wyniósł szczególnie w swoim poetyckim manifeście, jaką jest Oda do radości, którą K. Szumlewicz nazywa w swojej książce hymnem rozbudzonych nadziei na lepszy i sprawiedliwszy świat, gdzie nie byłoby wojen ani prowadzących do nich morderczych podziałów ze względu na pochodzenie społeczne, rasę i narodowość (s. 95). Jednak ani w wizji świata Kanta, ani Schillera, nie było nadal miejsca na równość kobiet.

Kwestia kobieca, w aspekcie polemicznym do wcześniejszych poglądów, w szczególności do Rousseau, ukazana zostaje w kolejnym rozdziale za sprawą angielskiej feministki Mary Wollstonecraft oraz dwojga innych feministycznych filozofów, małżeństwa  Johna Stuarta Milla i Harriet Taylor Mill. W przytaczanych dziełach za nierówność płci obarcza się nie naturę - jak wcześniej sądzono i wręcz przyjmowano to jako aksjomat - lecz wychowanie. Autorzy nie zaprzeczali różnicom płciowym, dlatego projektowali nowe wzorce wychowania, nowe rozwiązania edukacyjne, uwzględniające te różnice, lecz nie generujące lub utrwalające nierówności społecznych. Wychowanie takie musi rozwiązać bowiem wiele kwestii szczegółowych, np. relacje kobiet i mężczyzn w życiu społecznym, doświadczenia macierzyństwa i ojcostwa i in.

W kolejnym rozdziale ukazane są zmiany, jakie musiały się pojawić w myśleniu o edukacji i społeczeństwie w XIX wieku wobec rewolucji przemysłowej w Europie. Skutkiem tego było ujawnienie się nowych obszarów biedy, wykluczenie, nierówności społecznt, co z kolei doprowadziło do pojawienia się nowej ideologii o charakterze socjalistycznym. Na tym tle przedstawione zostały poglądy socjalistów utopijnych, Roberta Owena i Charlesa Fourier'a. Ukazano m.in. spojrzenie na problem zrównania w prawach obu płci, rolę kolektywu w wychowaniu oraz interesującą wizję wychowania we wspólnocie  miejskiego falansteru.

Skutki społeczne rozwoju zachłannego XIX-wiecznego kapitalizmu, z rozszerzającym się wyzyskiem, dotyczącym także chętnie zatrudnianych w manufakturach dzieci, znalazły swoje odzwierciedlenie w poglądach Karola Marksa, Friedricha Engelsa i Antonio Gramsci'ego, przedstawionych przez Autorkę w kolejnym rozdziale książki. Emancypacja związana była z budzeniem się świadomości społecznej, co również określało nowe zadania dla edukacji. Szczególnie wizja szkoły Gramsci-ego - egalitarnej, demokratycznej, jednakowej dla wszystkich, budzącej krytyczną świadomość zastanej rzeczywistości - wyraźnie zawiera w sobie cele przygotowania młodego pokolenia do życia i tworzenia nowego ładu w materialistycznym świecie i materialistycznej kulturze.

Przegląd stanowisk zamyka prezentacja myśli Johna Dewey'a - czołowego przedstawiciela „nowego wychowania", wprowadzającego teorię i praktykę pedagogiczną w XX wiek. Treści emancypacyjne w jego koncepcji związane są ze sprzeciwem wobec  zniewalającego charakteru szkoły tradycyjnej, na rzecz edukacji stawiającej osobę ucznia przed programem szkolnym i formalnymi aspektami kształcenia. Autorka zestawia również poglądy Dewey'a z krytycznymi poglądami Sergiusza Hessena.

Zaletą książki jest wykorzystanie obszernych fragmentów materiałów źródłowych, dzięki czemu Czytelnik lub Czytelniczka ma wrażenie obcowania z tekstem pierwotnym. Jednocześnie wybór dokonany przez K. Szumlewicz jest skupiony konsekwentnie wokół pojęć wolności, równości, emancypacji, wyzwolenia z różnego rodzaju opresji społecznych, a w związku z efektem uwolnienia - z pojęciem szczęścia. Ma więc walor spójnej analizy problemowej. Przytoczone cytaty pozwalają na żywe obcowanie z poglądami przywoływanych myślicieli, co pozwala przełamywać stereotypy wynikające z utrwalenia obrazu zbudowanego z pośredniej prezentacji ich teorii w licznych powierzchownych, wtórnych opracowaniach, w brykach czy tekstach internetowych o niejasnym statusie autorskim i naukowym, traktowanym - niestety - coraz częściej jako pełnoprawne źródło wiedzy.

Monografia może być zatem szczególnie cenną pozycją dla młodego pokolenia pedagogów i studentów pedagogiki, chociaż konsekwentnie zrealizowany zamysł badawczy, metodologiczna konsekwencja w hermeneutycznej analizie tekstów i ich atrakcyjny wybór, a także interesujący sposób opisu przez Autorkę-przewodniczkę po tekście sprawiają, iż lektura jest warta polecenia wszystkim zainteresowanym problemami wychowania, emancypacji i zmiany społecznej.

Dr Dorota Podgórska-Jachnik

Profesor Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Łodzi

Informacja o możliwości zakupu książki - tutaj