W dniu, w którym wszystkim dał się we znaki pierwszy w tym sezonie atak zimy - we wtorek 29 listopada, odbyła się w Łodzi niezwykle interesująca, mogło by się wydawać - nie tylko dla zaproszonych na nią gości - konferencja. Już jej temat: „Psychospołeczne warunki pracy w szkole a nasilenie przemocy w relacji nauczyciel - uczeń" pozwalały oczekiwać dużego zainteresowania ze strony nie tylko ministerstwa edukacji, ale także obu głównych związków zawodowych, zrzeszających polskich nauczycieli. Tak się jednak nie stało - i to nie z powodu wielkich trudności komunikacyjnych, jakie trzeba było tego dnia pokonać, aby dotrzeć na obrzeża miasta Łodzi, gdzie przebiegały jej obrady.

Z tego właśnie powodu - aby nie przeszła niezauważona, podjąłem się zadania zaprezentowania czytelnikom „Gazety Szkolnej" nie tyle jej przebiegu, ile najważniejszych treści, jakie wypełniały wystąpienia autorów, prezentujących wyniki swych badań, co było głównym celem tego spotkania.

A były to badania, o czym mówił we wprowadzeniu dr Jacek Pyżalski, spirytus movens tego przedsięwzięcia, prowadzone w ramach grantu finansowanego przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju. Grant został zrealizowany przez Instytut Medycyny Pracy w Łodzi. Projekt ten zatytułowano „Pozytywne i negatywne elementy psychospołecznego środowiska pracy w szkole a przemoc w relacji nauczyciel - uczeń"  i zrealizowano go w ramach Programu Wieloletniego pn. „Poprawa bezpieczeństwa i warunków pracy". W badaniach posłużono się techniką wywiadu. Przeprowadzono je losowej próbie 1214 nauczycieli z całej Polski.

Podczas badań dokonano pogłębionej diagnozy środowiska pracy nauczycieli. Zajęto się czynnikami psychospołecznymi występującymi w tym środowisku. Analizowano głównie obciążenia (stresory), ale obraz środowiska pracy wzbogacono także o czynniki, które mogą oddziaływać na nauczyciela pozytywnie. Warto także zwrócić uwagę na niezbyt często występujący aspekt tych badań: były one prowadzone przez interdyscyplinarny zespół specjalistów. Obok wymienionego już pedagoga - dra Jacka Pyżalskiego, który w tych badaniach występował jako adiunkt w Krajowym Centrum Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy, ale który jest także pracownikiem naukowo-dydaktycznym Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Łodzi, w badaniach uczestniczyli także: dr Elżbieta Korzeniowska i dr Krzysztof Puchalski z tegoż KCPZwMP, a także dr Dorota Merecz, dr Agnieszka Mościcka i mgr Marcin Drabek z Zakładu Psychologii Pracy oraz dr Zbigniew Jóźwiak z Zakładu Fizjologii Pracy i Ergonomii - wszyscy funkcjonujący w strukturach Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi.

Ten właśnie interdyscyplinarny zespół, z zachowaniem wszystkich metodologicznych reguł, podjął się, zaprojektował i wykonał badania, których wyniki można dzięki ich reprezentatywności potraktować jako ukazujące stan faktyczny środowiska pracy polskich nauczycieli „tu i teraz". Oto niektóre z nich, prezentowane w kolejno wygłaszanych na konferencji referatach.

„Stresory i czynniki salutogenne w pracy nauczyciela" - to doniesienie dr Doroty Merecz.

Poinformowała one, że w oparciu o istniejące w świecie badania stwierdzono, iż w ostatnich dziesięcioleciach u nauczycieli narastają negatywne emocje, takie jak: gniew/złość, desperacja, frustracja, poniżenie, udręczenie, niezadowolenie i beznadzieja.

Szukając odpowiedzi na pytanie: „Dlaczego praca nauczyciela jest stresująca?", przyjęto, że przyczyny tego stanu mogą znajdować się w następujących obszarach:

Warunki pracy:

 - otoczenie fizyczne

 - środki do wykonywania pracy

 - ilość uczniów w klasie

Rozwiązania systemowe:

 - struktura systemu oświaty

 - polityka oświatowa

 - system awansu zawodowego

 - stabilność systemu oświaty

 - zarobki

Relacje interpersonalne

 - współpracownicy

 - przełożeni

 - uczniowie

 - rodzice

Społeczna percepcja zawodu:

 - prestiż

 - oczekiwania.

W swych wypowiedziach badani nauczyciele wymieniali te elementy ich otoczenia, które są przez nich oceniane negatywnie. Oto wykaz najczęściej wskazywanych stresorów:

1. Zbyt małe zarobki w stosunku do nakładu pracy

2. Programy/ plany nauczania przeładowane

3. Mały wpływ na to co realizuję w placówce

4. Stan pomieszczeń socjalnych

5. Zbyt dużo uczniów

6. Rywalizacja

7. Brak wsparcia przełożonych

8. Brak wsparcia ze strony współpracowników

Warte przytoczenia są także odpowiedzi, jakich udzielali badani nauczyciela na pytanie

„Na jak wiele wsparcia może liczyć polski nauczyciel?

Kolejnym wystąpieniem był referat dra Jacka Pyżalskiego, zatytułowany „Konsekwencje oddziaływania warunków pracy na polskich nauczycieli: zaangażowanie i wypalenie zawodowe". Posługując się schematem Ch. Maslacha szukano wskaźników wypalenia w trzech kategoriach jego objawów: wyczerpanie emocjonalne, obniżenie poczucia osiągnięć i cynizm. W wyniku analizy materiału badawczego stwierdzono, że wysoki poziom objawów wypalenia zawodowego w stosunku do przyjętych norm przejawia 22% badanych, co uznano, że nie jest to wskaźnik alarmujący - w relacji do innych grup zawodowych w Polsce. Jednak na tle innych krajów są to wyniki wysokie.

Jednym ze stresorów, om który pytano było ewentualne przeciążenia nauczycieli praca. Elementarnym tego wskaźnikiem jest tygodniowa liczba godzin pracy. Nie wchodząc w szczegóły, warto odnotować, że z badań wynika, iż ponad 25% nauczycieli pracuje więcej niż 40 godzin tygodniowo w jednej placówce. [...]

Kolejny referat p.t. „Mobbing w środowisku pracy nauczyciela" wygłosił mgr Marcin Drabek. Z obszernego teoretycznego wprowadzenia w problem można się było dowiedzieć, że według danych Centralnego Instytutu Ochrony Pracy w Polsce zarejestrowano mobbing w przypadku 1098 nauczycieli zatrudnionych w 120 placówkach oświatowo wychowawczych (Bydgoszcz, Warszawa, Lublin, Gdańsk i Wrocław).Odsetek ofiar mobbingu wśród polskich nauczycieli to 9,7%.  Najczęściej stosowane praktyki mobbingowe to: nadmierne kontrolowanie pracy, obciążanie nadmierną pracą, zlecanie pracy poniżej kompetencji oraz ignorowanie ich opinii i poglądów. Średni czas trwania takiego nękania w pracy wyniósł 3 lata i 2 miesiące. Następnie referent przedstawił informacje, dotyczące zjawiska zachowań wrogich i mobbingu wobec badanych nauczycieli.[...] 

Ostatnie dwa wystąpienia miały wyraźne odniesienia do praktyki. Dr Elżbieta Korzeniowska mówiła na temat „Metodyka programów na rzecz zdrowia nauczycieli" a dr Krzysztof Puchalski - „Przyjazne środowisko pracy nauczyciela: wyzwania dla praktyki (promocji zdrowia)". W pierwszym z nich prelegentka opierając się na modelu WHO Programu Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy zaprezentowała kolejne fazy wdrażania takiego programu w środowisku szkolnym. Dr Krzysztof Puchalski przybliżył uczestnikom konferencji różne definicje promocji zdrowia. Według ostatniej z nich jest to „sztuka interwencji w systemy społeczne, by rozwijały się w kierunku zdrowych środowisk". Kończył tezą, że wiele programów prozdrowotnych kończy się niepowodzeniem powodu bierności i wewnętrznego oporu osób, jak również oporu strukturalno-organizacyjnego.

Zwieńczeniem prac konferencji były zajęcia warsztatowe. Pierwszy warsztat, prowadzony przez dra Jacka Pyżalskiego dotyczył radzenia sobie przez nauczycieli (i w ogóle przez szkoły jako instytucji) z problemami wychowawczymi, a przede wszystkim z sytuacjami, kiedy uczniowie niewłaściwie się zachowują (dyscyplina w szkole). Na podstawie wyników badań analizowano najczęstsze stereotypy i uproszczenia dotyczące problematyki warsztatu oraz zastanawiano się nad tym jakie działania są potrzebne w szkole, aby lepiej działała wychowawczo.

Drugi warsztat, który poprowadzili wspólnie dr Agnieszka Mościcka i dr Marcin Drabek, dotyczył relacji między nauczycielami oraz relacji nauczycieli z przełożonymi. Podczas warsztatu omawiano szczegółowo przypadki, opisane w przygotowanych scenariuszach. Także tutaj poszukiwano skutecznych rozwiązań, które mają w warunkach szkoły szanse powodzenia.

Wszyscy zainteresowani wynikami badań, które stanowiły bazę empiryczną wygłaszanych na konferencji referatów, mogą się z nimi zapoznać w wydanej już książce „Psychospołeczne warunki pracy polskich nauczycieli. Pomiędzy wypaleniem zawodowym a zaangażowaniem. Red. Jacek Pyżalski i Dorota Merecz. Kraków 2010" . Książka dostępna jest nieodpłatnie jako plik PDF pod adresem:

http://www.imp.lodz.pl/upload/pyzalski_ksiazka/psychospoleczne.pdf

Włodzisław Kuzitowicz

Artykuł został opublikowany w „Gazecie Szkolnej" Nr. 51-52/2010 na str. 14

Cały artykuł dostępny w e-wersji tutaj.