Gazeta Edukacyjna dla refleksyjnych pedagogów

Czwartek, 30 października 2014 r. 303 dzień roku

                                                                                                                                                Forum | Czat | Kontakt | Partnerzy | Mapa Strony








 
Strona Główna | Bibliografie | Konferencje | Recenzje | O Gazecie Edukacyjnej 
 
centrum konferencyjno widowiskowe Lutnia
 Badania i raporty
 Blogosfera
 Felieton
 Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne proponuje
 Gorący temat
 Polecamy
 Polemiki
 Publikacje
 Szkoła z pomysłem
 Wydarzenia
 Wywiady
 Bibliografie
 Konferencje
 Recenzje
 O Gazecie Edukacyjnej
 Partnerzy
 Inspirujące
Strona Główna > Recenzje > Mieczysław Łobocki, Teoria wychowania w zarysie


Teoria wychowania to jedna z podstawowych subdyscyplin pedagogiki. I choć wydawałoby się, że uogólniona teoria zawsze powinna wspomagać rozwiązania praktyczne to w przypadku procesu niezwykle złożonego, jakim jest wychowanie, teoria nie uzyskała jeszcze jednolitej wykładni. Ilu teoretyków wychowania, tyle koncepcji. Podręcznik Łobockiego stanowi kolejny krok w drodze do nadania teorii wychowania powszechnie uznawanych ram. Autor chce to osiągnąć poprzez porównanie rozmaitych poglądów badaczy i teoretyków pedagogiki w formie syntetycznego opracowania.

 

W dziesięciu rozdziałach omawianej książki Łobocki przybliża wybrane zagadnienia współczesnej teorii wychowania. Należą do nich kwestie dotyczące: teorii wychowania jako dyscypliny pedagogicznej, problem różnego rozumienia pojęcia "wychowanie", autor prezentuje wychowanie w świetle kilku koncepcji psychologicznych i pedagogicznych, podkreśla rolę wartości w procesie wychowania oraz charakteryzuje cele oraz metody wychowania. W kolejnych rozdziałach pochyla się nad psychospołecznymi uwarunkowaniami skuteczności wychowania, technikami oddziaływań wychowawczych, podstawowymi środowiskami wychowawczymi, a więc nad rodziną i szkołą. Możemy także poznać problemy, z jakimi borykają się teoretycy i praktycy poszczególnych dziedzin wychowania, takich jak wychowanie moralne, estetyczne, patriotyczne.

 

Autor uprzedza, że z pewnymi zagadnieniami opisanymi w "Teorii wychowania w zarysie" czytelnik mógł już się zetknąć we wcześniejszych publikacjach autora, m.in. w "ABC wychowania", "Organizowanie pracy wychowawczej z dziećmi i młodzieżą" czy "Wychowanie moralne w zarysie".

 

Podręcznik adresowany jest przede wszystkim do studentów pedagogiki oraz słuchaczy studiów nauczycielskich i to oni z pewnością ucieszą się z syntetycznych i porządkujących dotychczasowe etapy rozwoju teorii wychowania oraz samego procesu wychowania pierwszych dwóch rozdziałów. Możemy się z nich dowiedzieć, że teoria wychowania w Polsce wyodrębniła się z pedagogiki ogólnej jako osobna dyscyplina pedagogiczna dopiero w okresie powojennym. Na Zachodzie zaś tematy zbieżne z teorią wychowania, występują pod nazwą "podstawy wychowania", w odróżnieniu od podstaw nauczania lub kształcenia. Łobocki za główny przedmiot zainteresowania teorii wychowania uznaje wychowanie rozumiane jako: "kształtowanie postaw i innych cech osobowości dzieci i młodzieży łącznie ze stwarzaniem im warunków ułatwiających samoaktualizację drzemiących w nich, konstruktywnych możliwości". Teoria wychowania w ujęciu Łobockiego jest dyscypliną pedagogiczną, zajmującą się przede wszystkim celami oraz sposobami i warunkami działalności wychowawczej podejmowanej wobec dzieci i młodzieży. Teorię wychowania interesuje rozwój moralny, społeczny, kulturalny i fizyczny dzieci i młodzieży, mniej natomiast rozwój umysłowy w procesie uczenia się, gdyż ta sfera należy do kręgu zainteresowań dydaktyki. Autor omawia trzy sposoby uprawiania teorii wychowania. Polegają one na: refleksji poszukującej nad wychowaniem w oparciu o dotychczasowy zasób wiedzy pedagogicznej i psychologicznej, systemy wartości i koncepcje człowieka powstałe na gruncie filozofii czy religii, przeprowadzaniu badań dotyczących procesu wychowania i jego uwarunkowań, natomiast trzeci sposób polega na sięganiu do własnych doświadczeń w pracy pedagogicznej, jak to czynili m.in. Lane, Szacki i Korczak. Porównując rozmaite definicje terminu wychowanie Łobocki podejmuje próbę ich klasyfikacji. Podkreśla złożoność procesu wychowania, następnie omawia współwystępujące z nim w trakcie rozwoju dzieci zjawiska socjalizacji i inkulturacji.

 

Rozdział trzeci poświęcony jest głównie charakterystyce oddziaływań wychowawczych w świetle wybranych koncepcji psychologicznych i pedagogicznych. Przy czym autor podkreśla różnicę między koncepcjami opracowanymi na gruncie psychologii a tymi powstałymi na gruncie pedagogiki. Koncepcje psychologiczne koncentrują się głównie wokół mechanizmu regulacji zachowań ludzkich, w tym również zachowań w wyniku wychowania. Natomiast koncepcje pedagogiczne dotyczą przede wszystkim określonej strategii oddziaływań wychowawczych, w mniejszym zaś stopniu wyjaśniania ich psychospołecznych uwarunkowań. Najpierw Łobocki rozważa proces wychowania w świetle teorii osobowości, a mianowicie teorii behawiorystycznej w jej skrajnej i umiarkowanej wersji, w koncepcji humanistycznej, ze szczególnym uwzględnieniem jego celów i uwarunkowań oraz w koncepcji psychospołecznej. Każda z tych koncepcji psychologicznych została poddana krytycznej ocenie. Następnie autor dokonuje zwięzłego opisu koncepcji pedagogicznych uznawanych współcześnie. Kierując się zapewne humanizmem pedagogicznym wybrał do omówienia poglądy i dokonania takich pedagogów, jak: Janusz Korczak, Aleksander Kamiński, Celestyn Freinet, Aleksander S. Neill, ksiądz Jan Bosko i Wasyl A. Suchomliński.

 

Łobocki w swej działalności dąży do stworzenia takiej koncepcji wychowania, która pozwoliłaby nie tylko lepiej zrozumieć celowość podejmowanych przez wychowawców, nauczycieli i rodziców działań wychowawczych, ale także byłaby do zaakceptowania przez ludzi o różnym światopoglądzie i wyznawców odmiennych religii. Dlatego też taką wagę przywiązuje do roli wartości w procesie wychowania, o czym traktuje rozdział czwarty. Definiuje w nim czym są wartości, a także jakie panują poglądy na sposoby ich istnienia. Doniosłą rolę w procesie wychowania przypisuje zwłaszcza takim wartościom, jak altruizm, tolerancja, odpowiedzialność, wolność i sprawiedliwość. Daje nawet prymat wartościom nad celami wychowania. Przekonuje, iż w stanowieniu celów wychowania konieczne jest odwołanie się do wartości, zwłaszcza tych uniwersalnych. One to bowiem, jak twierdzi autor, nadają głębszy sens celom wychowawczym i zarazem uzasadniają niezbędność ich realizacji. Podejście to mogłoby pomóc w lepszym opracowaniu zagadnienia celów wychowawczych, które są różnie pojmowane przez badaczy i teoretyków w zależności od prezentowanej przez nich orientacji filozoficznej, światopoglądowej bądź religijnej. Problem stanowienia powszechnie akceptowanych celów wychowawczych Łobocki uznaje za wciąż nierozwiązany. Podkreśla jednak, by były one formułowane w zależności od zaistniałej sytuacji wychowawczej. Ważne, by były one uznawane za wiarygodne przez nauczycieli i wychowawców, dlatego niezbędny wydaje się ich współudział przy tworzeniu celów.

 

Problemowi warunków skutecznej pracy wychowawczej z dziećmi i młodzieżą poświęca pedagog rozdział VI. Twierdzi, iż efekty tej pracy można osiągnąć poprzez uwzględnianie w jej toku wzajemnie się uzupełniających uwarunkowań psychospołecznych i stricte pedagogicznych. Do tych pierwszych zalicza: podmiotowe traktowanie dzieci i młodzieży, w tym bezwarunkową ich akceptację i rozumienie empatyczne, zdolność wychowawców i nauczycieli do bycia autentycznymi, a także rozumienie przez nich swych podopiecznych w sensie personalistycznym, czyli stawiając ponad wszystkim autonomiczną wartość człowieka jako osoby, istoty rozumnej. Innym warunkiem skutecznego wychowania, według Łobockiego, jest demokratyczny styl kierowania wychowawczego, który pozostaje w ścisłej współzależności z podmiotowym traktowaniem dzieci i młodzieży. Autor poświęca uwagę także pracy nad sobą nauczycieli i wychowawców, różne jej techniki, wśród których niebagatelną rolę przypisuje technikom relaksacyjnym oraz odwołującym się do autosugestii w formie afirmacji, wizualizacji lub aforyzmów. Ponadto prezentuje sposoby poznawania wychowanków za pomocą obserwacji, ankiet, wywiadów czy technik socjometrycznych, metody korzystania z informacji zwrotnych, a także potrzebę unowocześnienia kształcenia pedagogicznego osób zajmujących się wychowaniem.

 

Metody i techniki wychowania to zagadnienia opisane w kolejnych dwóch rozdziałach. Spośród różnych klasyfikacji metod wychowania autor za Krzysztofem Konarzewskim wybrał podział na metody indywidualne i grupowe. Do metod oddziaływań indywidualnych zalicza się metodę modelowania, metodę zadaniową, perswazyjną, nagradzania i karania, a do metod oddziaływań grupowych - metodę organizowania działalności zespołowej i samorządnej oraz metodę współudziału uczniów w organizowaniu lekcji. Łobocki przestrzega przed posługiwaniem się tylko niektórymi metodami wychowawczymi przy celowym pomijaniu innych. Wszystkie metody wzajemnie się uzupełniają. Są one narzędziami, które wymagają umiejętnego posługiwania się nimi. Ponadto o skuteczności zastosowanej metody decyduje także zaistniała sytuacja wychowawcza i cechy osobowości wychowanka, nabyte przez niego doświadczenia oraz aktualnie oddziałujące na niego wpływy środowiskowe. Oprócz metod wychowania możliwe do zastosowania wobec wychowanków są różne techniki oddziaływań wychowawczych. Stanowią one zazwyczaj uszczegółowienie jednej bądź kilku metod wychowania, a różnią się od nich zwłaszcza tym, że są z reguły szczegółowym opisem określonego postępowania wychowawczego. Opis technik dokonany przez Łobockiego obejmuje w szczególności: techniki wymiany opinii, techniki oparte na dramatyzacji, techniki wzmacniania pozytywnego i negatywnego, techniki oddziaływań niewerbalnych, techniki organizowania czasu wolnego. Pedagog wspomina także o technikach podporządkowanych głównie celom dydaktyczno-wychowawczym, a mianowicie techniki wspomagania uczniów w nauce oraz techniki współpracy z rodzicami.

 

Dla lepszego zrozumienia, jak bardzo złożonym procesem jest wychowanie, niezbędna jest znajomość poszczególnych dziedzin wychowania. Stąd też rozdział IX przeznacza autor na omówienie wychowania moralnego, estetycznego, seksualnego i patriotycznego. Nadmienia także o wychowaniu umysłowym, religijnym i zdrowotnym. Dziedziny te odpowiadają poszczególnym sferom życia, w jakich uczestniczą dzieci i młodzież. Każda sfera życia stymuluje rozwój człowieka zarówno moralny, społeczny, jak i fizyczny.

 

Wszelkie wychowanie, niezależnie od celów, jakie sobie stawia, występuje zwykle w określonym środowisku wychowawczym. Istnieją różne środowiska wychowawcze. Do podstawowych należą rodzina i szkoła i to nim właśnie poświęca Łobocki ostatni rozdział swej książki. Rodzina to pierwsza i podstawowa grupa w życiu dziecka. Jest ona obok środowiska lokalnego i grup rówieśniczych jednym z naturalnych środowisk wychowawczych. Spełnia ona ważne funkcje zarówno dla utrzymania ciągłości biologicznej, jak również normalnego rozwoju psychospołecznego człowieka. Osobowość dziecka w dużej mierze zależy od stylu wychowania, jaki preferowali jego rodzice. Łobocki spośród różnych stylów poleca styl demokratyczny, który jako jedyny pozwala na ukształtowanie pewnej siebie jednostki, zdolnej do samokontroli i przestrzegania norm społecznych. Styl autokratyczny powoduje wykształcenie osobowości lękowej, przesadnie uległej bądź przeciwnie - buntowniczej. Za równie szkodliwy, jak styl autokratyczny, uważa autor styl liberalny wychowania. Pozbawia on dziecko umiejętności dostosowywania się do życia w społeczeństwie, nadmiernie wykształca egoizm, niezdyscyplinowanie oraz pozbawia hartu i gotowości podejmowania wysiłku. Szkoła to intencjonalne środowisko wychowawcze, ale również ogromnie znaczące w procesie wychowania. Zagrożenia dla prawidłowego przebiegu procesu wychowania w szkole tkwią w nadmiernym oddziaływaniu na intelekt ucznia, kosztem funkcji wychowawczej, także w przeładowaniu programów nauczania, nadmiarze metod werbalnych w nauczaniu i w niedostatecznym przygotowaniu kadry nauczycielskiej. Grupą społeczną w obrębie szkoły, którą analizuje autor jest klasa szkolna. Wyodrębnia on trzy struktury, które istnieją w klasie szkolnej, tzn. struktura władzy, struktura socjometryczna (barometr sympatii i antypatii) oraz struktura komunikowania się. W klasie szkolnej obowiązują normy, wypracowane przez samych uczniów i ich obowiązujące. Wychowawcze wpływy rodziny i szkoły są nie do przecenienia, a zwielokrotnione mogą zostać poprzez wzajemną współpracę rodziców i nauczycieli. Znaczeniu grupy rówieśniczej dla efektów wychowania nie poświęcił autor miejsca w recenzowanej książce. Podobnie w „Teorii wychowania w zarysie" nie odnajdziemy tak istotnych zagadnień, jak kwestii współpracy, współzawodnictwa, psychoterapii i funkcji wychowawcy klasy.

 

Podręcznik ten stanowi niezwykle cenną syntezę dotychczasowej wiedzy w rozwijającej się dyscyplinie pedagogicznej. Jest to opracowanie warte polecenia zwłaszcza studentom, zarówno pedagogiki, jak i kierunków nauczycielskich. Ponadto publikacja ta może posłużyć nauczycielom i wychowawcom, którzy posiadają już duże doświadczenie w pracy wychowawczej do usystematyzowania swojej wiedzy, a może nawet do zmiany złych nawyków i wzbogacenia repertuaru stosowanych metod i technik wychowawczych. Ponadto Łobocki wyraża nadzieję, iż książka ta stanie się inspiracją do podjęcia nowych poszukiwań naukowo-badawczych, które przyczynią się do określenia tak złożonej dyscypliny, jaką jest teoria wychowania.

 

Autor: Katarzyna Kozanecka

studentka