Gazeta Edukacyjna dla refleksyjnych pedagogów

Poniedziałek, 21 kwietnia 2014 r. 111 dzień roku

                                                                                                                                                Forum | Czat | Kontakt | Partnerzy | Mapa Strony








 
Strona Główna | Bibliografie | Konferencje | Recenzje | O Gazecie Edukacyjnej 
 
centrum konferencyjno widowiskowe Lutnia
 Badania i raporty
 Blogosfera
 Felieton
 Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne proponuje
 Gorący temat
 Polecamy
 Polemiki
 Publikacje
 Szkoła z pomysłem
 Wydarzenia
 Wywiady
 Bibliografie
 Konferencje
 Recenzje
 O Gazecie Edukacyjnej
 Partnerzy
 Inspirujące
Strona Główna > Publikacje > Młodzi samobójcy. Kim są, dlaczego to robią?


Zachowania samobójcze (myśli samobójcze, próby samobójcze, samobójstwa dokonane) stanowią coraz częściej przedmiot zainteresowania psychiatrów, psychologów, socjologów. Wynika to między innymi z niepokojącego faktu - rosnącej skali zjawiska.

 

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) określiła następujące trendy epidemiologiczne [24]:

  • w okresie ostatnich 45 lat śmiertelność w wyniku samobójstw wzrosła o 60 %
  • trend ten jest obserwowany zarówno w krajach rozwiniętych, jak i rozwijających się
  • w okresie minionych 45 lat najczęściej samobójstwo odnotowuję się wśród grup wiekowych 35-45 lat, w niektórych krajach 15-21lat, wcześniej zgony samobójcze częściej występowały wśród osób starszych

 

Według WHO samobójstwo jest jedną z pięciu najczęściej występujących przyczyn zgonów w grupie wiekowej 15-19 lat. Problem zachowań samobójczych polskiej młodzieży nie jest dobrze rozpoznany. Dotyczy to zarówno oszacowania skali zjawiska (myśli samobójcze, próby samobójcze), jak i określenia czynników i grup ryzyka. Sporadycznie są tworzone i wdrażane programy profilaktyczne.[12]

 

Według  danych Głównego Urzędu Statystycznego śmiercią samobójcza umiera w Polsce co roku blisko 300 osób w wieku 15-19 lat :1995-280, 1996-285, 1997-291, 2000-346, 2001-281, 2002-266, 2003-271, 2004 -, 2005 - 271, 2006 - 261, 2007 - 257. [28]  .Niepokoi znaczny wzrost liczby samobójstw wśród chłopców i młodych mężczyzn. W grupie wiekowej do 19 roku życia wzrost wyniósł blisko 30%, a w przedziale 20-24 lata znacznie przekroczył 50%.Liczba prób samobójczych podejmowanych przez młodzież, podobnie jak i dorosłych, jest nieznana i stanowi wielkość szacunkową. Biorąc pod uwagę  proporcje samobójstw dokonanych do usiłowanych (wg WHO 1:10-20) szacuję się, że od ponad 2500 do 5000 osób w wieku 15-19 lat podejmuję w Polsce próby samobójcze. [...]

 

Artykuł ma dwa cele. Pierwszym jest charakterystyka cech społecznych młodych niedoszłych samobójców dokonana w oparciu o analizę porównawczą dwóch zbiorowości: osób po podjętych próbach samobójczych i osób nie podejmujących prób samobójczych. Drugim celem jest charakterystyka wybranych elementów struktury aktu próby samobójczej. 

           

Badaniem objęto dwie równoliczne (2 x 100 osób) grupy młodzieży w wieku 15-19 lat. [...]

Zasadnicza grupę badanych stanowili pacjenci po próbach samobójczych  hospitalizowani w Klinice  Ostrych Zatruć Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi, w okresie od stycznia 2001 do czerwca 2002. Większość badanych (87%) uległa zatruciu lekami psychotropowymi i uspokajającymi.[...]  Grupę kontrolną stanowili uczniowie różnych typów szkół ponadpodstawowych z Łodzi i województwa łódzkiego wylosowani przy pomocy dwustopniowego losowania zespołowego.[...]  Badanie zostało zrealizowane z zastosowaniem technik ankietowych.

             

Niektóre wyniki badań

 

Sytuacja rodzinna

 

Analiza sytuacji rodzinnej przeprowadzono na trzech poziomach.

 

1.         Faktyczna (nie formalna) struktura rodziny - tzn. osoby mieszkające z respondentem, sprawujące nad nim opiekę i kontrolę. W przypadku osób, które nie mieszkały z rodzicem/rodzicami istotne było ustalenie stanu prawnego i faktycznego oraz sytuacji (statusu) rodziców (rozwód, separacja, śmierć rodzica)

2.         Ocena związku rodziców (dotyczy tylko rodzin pełnych, niekoniecznie biologicznych)

3.         Konflikty z rodzicami (częstotliwość, przyczyny)                                                  

           

Obydwie grupy różnią się w sposób statystycznie istotny pod względem struktury rodziny Wśród niedoszłych samobójców najwięcej było osób wychowywanych przez oboje rodziców (59).Pod opieką jednego rodzica funkcjonowało 26 respondentów (częściej samotnym rodzicem była matka -21 niż ojciec -5) W grupie kontrolnej oboje rodzice wychowywali 84 osoby, samotne matki opiekowały się 10 osobami (żaden z respondentów nie był pod opieką samotnego ojca). Zbliżona była liczba młodych osób z obydwu grup ,którzy żyli w rodzinie pełnej, ale nie biologicznej. Wśród podejmujących próby samobójcze więcej było tych, których opiekunami byli dziadkowie (4) lub inne osoby (2),w grupie kontrolnej odpowiednio -2,1.    

Sytuacja  rodziców także różniła obydwie zbiorowości. W grupie zasadniczej więcej było osób, których jeden z rodziców nie żyje -16  oraz tych, których rodzice są rozwiedzeni i / lub żyją w separacji -15. Osoby z rodzin pełnych, niekoniecznie biologicznych wyraziły opinie na temat związku swoich rodziców/rodzica z partnerem.

Opinie na temat związku rodziców

 

Różnice w ocenach między grupami    istotne. W grupie zasadniczej  

jest ponad czterokrotnie więcej osób negatywnie oceniających związek rodziców w porównaniu z grupą kontrolną. W drugiej grupie więcej było ocen pozytywnych.

Częstotliwość występowania konfliktów z rodzicami (analizowanymi oddzielnie z matkami i

ojcami ) była również istotnie różna między zbiorowościami. W grupie kontrolnej blisko dwukrotnie więcej badanych deklarowała brak konfliktów z matkami (67) w porównaniu z grupą zasadniczą. Wśród niedoszłych samobójców było zdecydowanie więcej osób, które deklarowały, że „dość często" (13) oraz „bez przerwy "(7) dochodzi do konfliktów z matką, w grupie kontrolnej takich osób było 8 respondentów. Żaden nie deklarował, że ma „bez przerwy" konflikt z matką.

 

Konflikty z ojcami także częściej występowały wśród osób podejmujących próby samobójcze. W tej grupie brak takiego konfliktu wymieniło 33 badanych, w grupie kontrolnej 61. Podobna liczba badanych z obydwu grup uznała, że „dość często mają konflikty z ojcami",  ,,ale wśród niedoszłych samobójców ponad trzykrotnie więcej było tych, którzy deklarowali „ustawiczny" konflikt.

 

Porównanie przyczyn konfliktów z rodzicami pokazuje różnice między badanymi grupami w czterech kategoriach „problemy życia codziennego", „ograniczenie swobody, nadmierna kontrola ze strony rodziców ", „nadużywanie alkoholu/choroba alkoholowa rodzica i jej konsekwencje", „zaburzona komunikacja z rodzicami". Na każdą z wymienionych przyczyn osoby po podjętych próbach samobójczych zdecydowanie częściej wskazywali niż ich rówieśnicy z grupy kontrolnej.

 

Sytuacja szkolna

 

Funkcjonowanie respondentów w szkole było opisywane poprzez następujące aspekty: radzenie sobie z nauką, powtarzanie klasy, nie usprawiedliwione nieobecności i subiektywną ocenę relacji nauczycielami. Młodzi niedoszli samobójcy częściej niż ich rówieśnicy z grupy kontrolnej wskazywali na trudności z nauką, powtarzanie klasy oraz deklarowali nieusprawiedliwione nieobecności. Młodzież z obydwu grup w podobny, pozytywny  sposób, oceniała swoje relacje z nauczycielami. 

 

Relacje z rówieśnikami

 

Ten rodzaj kontaktów społecznych analizowano w oparciu o następujące cechy: obecność/brak sympatii, trudności w nawiązywaniu kontaktów z rówieśnikami, negatywne ocenianie przez rówieśników, unikanie kontaktów oraz brak aktywności w relacjach z rówieśnikami. Generalnie, zdecydowana większość młodych osób z obydwu grup nie wskazywała na trudności w relacjach z rówieśnikami. Interesujące, że wśród tych, którzy deklarowali trudności więcej nieznacznie więcej osób było z grupy kontrolnej (7) niż w grupie zasadniczej. W grupie kontrolnej również więcej było osób deklarujących brak aktywności w nawiązywaniu relacji z rówieśnikami (25) w porównaniu z grupą zasadniczą.   Z kolei w grupie zasadniczej częściej wymieniano „negatywne ocenianie" przez rówieśników. Nie wystąpiły istotne różnice między zbiorowościami w odniesieniu dwóch cech: obecności/braku sympatii  oraz unikania kontaktów z rówieśnikami.

 

Zachowania patologiczne respondentów

 

Wśród czterech kategorii zachowań dysfunkcjonalnych, o które pytano młodych ludzi (używanie narkotyków, używanie alkoholu, ucieczki z domu, konflikty z prawem ) jedna w sposób statystycznie      istotny   różnicowała badane grupy. Tylko osoby podejmujące próby samobójcze uciekały z domu.

 

Zachowania patologiczne osób z otoczenia badanych

 

Respondenci poproszeni o wskazanie wybranych kategorii zachowań patologicznych (używanie narkotyków, używanie alkoholu, konflikty z prawem, choroby psychiczne, próby samobójcze, samobójstwa dokonane ) występujące wśród bliskich subiektywnie sami decydowali kogo za taką osobę uważają. Bliskimi osobami mogli być rodzice, rodzeństwo, dziadkowie, inni członkowie rodziny, przyjaciele sympatia, koledzy. Istotne różnice między grupami wystąpiły w pięciu spośród sześciu wyróżnionych kategorii. W bliskim otoczeniu niedoszłych samobójców częściej występowały osoby, które używały narkotyki, nadużywały alkoholu, miały konflikty z prawem zakończone wyrokiem sądu, próbowały popełnić samobójstwo (38 osób w grupie badanej, 19 - w grupie kontrolnej), zmarły śmiercią samobójczej.  Analizując dane dotyczące przypadków zgonów samobójczych w bliskim otoczeniu respondentów ustalono jeszcze jedną statystycznie istotną różnicę. Tylko w grupie zasadniczej  osoby spoza najbliższej rodziny respondentów zmarły śmiercią samobójczą (kuzyni, wujkowie ciotki), łącznie 6 przypadków.

 

Charakterystyka prób samobójczych

 

Dane, które zostaną zaprezentowane w tej części tekstu dotyczą samego zachowania samobójczego. Wyróżniono następujące elementy aktu próby samobójczej:

  • myśli samobójcze
  • okoliczności zamachu
  • zdarzenia bezpośrednio poprzedzające próbę samobójczą
  • motyw zamachu

 

Myśli samobójcze

 

Charakterystyka pierwszego z wymienionych elementów - myśli samobójczych - obejmuje trzy aspekty:

  • występowanie (lub brak) myśli samobójczych w okresie jednego roku przed podjętą próbą samobójczą
  • intensywność myśli samobójczych
  • treść myśli samobójczych

 

W grupie zasadniczej 51 osób miało myśli samobójcze w okresie roku przed podjęciem próby samobójczej. Pozostali deklarowali, że wcześniej nie myśleli o popełnieniu samobójstwa. W przypadku tych 49 osób decyzja o dokonaniu samobójstwa została podjęta w sposób nagły,  impulsywny, najczęściej tego samego dnia, w którym nastąpiła próba samobójcza. W populacji osób, które miały wcześniej myśli samobójcze najwięcej było respondentów , którzy „czasami myśleli o tym, że mogliby popełnić samobójstwo"(28).O połowę mniej było osób, które „zaczęły myśleć o samobójstwie dopiero wtedy, gdy znalazły się w sytuacji , która ostatecznie doprowadziła do próby samobójczej ".Siedmiu niedoszłych samobójców deklarowało „często myślałem o tym, że mógłbym popełnić samobójstwo ".Od dwóch osób nie uzyskano informacji na ten temat.

 

Najwięcej niedoszłych samobójców (22) mających wcześniej myśli samobójcze deklarowało : „miałem sprecyzowane wyobrażenia dotyczące popełnienia samobójstwa, tzn. myślałem, w jaki sposób to zrobić, kiedy, gdzie". Z kolei 15 respondentów stwierdziło: „miałem myśli samobójcze słabo sprecyzowane, np., że mógłbym popełnić samobójstwo, gdyby coś się nie udało". Jedna osoba nie ujawniła treści swoich myśli samobójczych.

 

Okoliczności prób samobójczych

 

W opisie okoliczności prób samobójczych uwzględniono następujące elementy: pora dnia, dzień tygodnia, miesiąc, w którym została podjęta próba samobójcza, rodzaj użytego środka, stan trzeźwości w chwili dokonywania zamachu, obecność innych osób w momencie zażywania samobójczego środka, sygnalizowanie otoczeniu faktu dokonania zamachu. Najczęściej próby samobójcze podejmowano pomiędzy godzinami: 18 a 22 - (25) i 14 a 18 - (21). Rzadziej zamachy samobójcze miały miejsce w późnych godzinach nocnych, pomiędzy 22 a 2 (19) i przedpołudniowych: 10 - 14 (17). Najmniej osób targnęło się na swoje życie w godzinach rannych, pomiędzy 6 a 10 (11) oraz późną nocą, pomiędzy 2 a 6 (7).

Najwięcej usiłowań samobójczych miało miejsce na początku tygodnia: we wtorek (21) i w poniedziałek (19), a najmniej w piątki (8). W pozostałe dni liczba zamachów była taka sama (13).[...]

 

Zdecydowana większość pacjentów -86 osób usiłowała odebrać sobie życie zażywając tylko leki. Pozostali (14) ulegli zatruciu  lekami i alkoholem. Żaden z respondentów nie próbował popełnić samobójstwa używając w tym celu innych środków, np. gazu, pestycydów, substancji żrących.

 

Blisko jedna czwarta badanych (21) w chwili podejmowania próby samobójczej była pod wpływem środka psychoaktywnego, najczęściej alkoholu. Jedna osoba była pod wpływem narkotyku. Prawdopodobnie rola alkoholu w takiej sytuacji polega na wzmocnieniu przekonania o słuszności podjętej decyzji, dodaniu sobie odwagi. Nie można jednak wykluczyć innej interpretacji - spożycie alkoholu wywołało myśli samobójcze i sprowokowało do działania samobójczego. Jednak zdecydowana większość badanych (78) w chwili podejmowania próby samobójczej nie była pod wpływem żadnego środka psychoaktywnego.

 

Ponad połowa (52) niedoszłych samobójców w chwili zażywania leków była sama, lecz w pobliżu znajdowały się inne osoby. Blisko jedna czwarta respondentów (23) również była sama, ale przekonana, że nikt wkrótce nie wróci do domu i, tym samym, nie odkryje ich samobójczych działań. Pozostali podejmowali próby samobójcze w obecności innych osób (15) lub byli wprawdzie sami, lecz spodziewali się, że wkrótce ktoś może pojawić się w miejscu zdarzenia.

 

Kolejne pytanie dotyczy zachowania się respondentów  po zażyciu samobójczego środka. Blisko 2/3 niedoszłych samobójców (61) nie zrobiło niczego, co zasygnalizowałoby otoczeniu, co się wydarzyło. W przypadku tych osób to inni zorientowali się, co zaszło i wezwali pomoc. Blisko 1/3 badanych (31) powiadomiło inne osoby o podjętej próbie samobójczej, a 8 respondentów wezwało pomoc lekarską.

 

Zdarzenia bezpośrednio poprzedzające próbę samobójczą

 

Analiza sytuacji krytycznej poprzedzającej zamach to jedno z najbardziej interesujących i zarazem złożonych zagadnień w suicydologii. Socjologiczny charakter badania implikował przyjęcie określonego sposobu analizowania tych problemów. Podstawą analizy uczyniono subiektywną deklarację niedoszłych samobójców co do  sytuacji krytycznych, które interpretowali jako bezpośrednie przyczyny aktu autodestrukcji.

Dotychczas zgromadzona na podstawie badań wiedza o zachowaniach samobójczych, upoważnia do stwierdzenia, że próby samobójcze są często poprzedzone jakimś wydarzeniem, które w bezpośredni sposób wpływa na podjęcie decyzji o targnięciu się na życie [34]. Takie zdarzenie, które zaistniało na krótko przed aktem samobójczym i które, wywołując negatywne emocje, pełniło funkcję swoistego spustu zachowania autodestrukcyjnego, określono jako „zdarzenie bezpośrednio poprzedzające próbę samobójczą" [30]. Sytuacja krytyczna, dając impuls do dokonania zamachu była szczególnym katalizatorem przyspieszającym lub wręcz wywołującym reakcję samobójczą. Bardzo duża różnorodność wypowiedzi respondentów opisujących takie sytuacje  spowodowała wyodrębnienie w jego charakterystyce trzech elementów :

 

  • Czas trwania sytuacji krytycznej i generowanych przez nią negatywnych emocji
  • Charakter zdarzenia - rodzaj i forma sytuacji, np. poczucie lęku, negatywna interakcja
  • Przedmiot zdarzenia - treść i zasięg zdarzenia

 

Różnica między pojęciami „charakter" i „przedmiot" jest nieostra. Pojęcie „charakter zdarzenia" jest bardziej ogólne i ma znacznie szerszy zasięg semantyczny w porównaniu z terminem „przedmiot zdarzenia". Terminy powyższe wzajemnie się uzupełniają. Dane o sytuacjach krytycznych, które wystąpiły przed aktem samobójczym zostały zebrane za pomocą pytań otwartych, tzn. takich, w których nie występowały wcześniej przygotowane warianty odpowiedzi. Uzyskane dane poddano kategoryzacji na etapie opracowania.

Zdecydowana większość niedoszłych samobójców (95) wskazała na istnienie zdarzenia krytycznego poprzedzającego próbę samobójczą. W przypadku 5 osób takie zdarzenie nie zaistniało.

 

Okres występowania sytuacji krytycznej

 

[...]Dwa rodzaje sytuacji krytycznych respondenci wskazywali najczęściej. Najwięcej badanych (54) ujawniło „gwałtowną interakcję słowną" czyli kłótnię, awanturę. Analizując wypowiedzi tej grupy zauważono, że sytuacje gwałtownej wymiany zdań, awantury zawierające często obelgi, dają ich uczestnikom okazję do ujawnienia długo kumulowanych, negatywnych emocji. Do powstawania takich interakcji dochodzi często z pozornie błahego powodu. Prawdopodobnie w takiej sytuacji próba samobójcza jest dla wielu respondentów sposobem rozładowania skumulowanego napięcia emocjonalnego. Dynamika procesu gwałtownej interakcji może generować dodatkowe, jeszcze silniejsze emocje, które są rozładowywane w akcie autodestrukcji. Drugim, najczęściej wymienianym przez respondentów zdarzeniem była „inna interakcja", czyli rozmowa, oświadczenie , nieprzyjemna, zła informacja. Były to sytuacje, w których badani  zostali niespodziewanie zaskoczeni negatywnymi informacjami przekazywanymi im przez bliskie osoby lub dotyczącymi tych osób. Zasadniczo sytuacje takie zawierały elementy pełnego zaskoczenia, pojawienie się negatywnych emocji oraz poczucie braku perspektyw i bezradności wobec problemu. Najrzadziej wymieniano zdarzenia o następującym charakterze: lęk (8), „gwałtowna interakcja fizyczna (rękoczyny)" (2), brak zaufania , zazdrość, niesłuszne posądzenie (2), groźba pobicia (1).

 

Przedmiot zdarzenia

 

U 15 osób stwierdzono wystąpienie sytuacji „negatywnego oceniania ze strony rodziców. W przypadku 13 badanych sytuacja krytyczna dotyczyła „nadużywania alkoholu przez rodziców", taka sama liczba respondentów (po 12) wskazała na „rozstanie z sympatią" i „zagrożenie rozstaniem z sympatią". Każdą z kolejnych kategorii wymieniły po dwie osoby: „planowany lub zrealizowany rozwód rodziców", „faworyzowanie przez rodziców rodzeństwa", „konflikty z rodzeństwem", „choroba fizyczna / psychiczna rodzica", „niesprawiedliwe ocenianie przez nauczycieli", „przeciążenie nauką lub innymi obowiązkami szkolnymi" oraz „poczucie winy. Reasumując, najczęściej przedmiotem - treścią sytuacji krytycznych były różne aspekty relacji badanych z ich sympatiami.

 

Motywy prób samobójczych

 

W zbiorowości niedoszłych samobójców dominowały trzy kategorie motywów. Najwięcej badanych (41) deklarowało, że biorąc leki zamierzało wywołać określone reakcje w swoim otoczeniu, tzn. zwrócić uwagę na swoje problemy (19), ukarać kogoś, zemścić się na kimś (9), wywrzeć presję (9), szukać u innych pomocy (3) oraz uniknąć odpowiedzialności za swoje zachowanie (1).W przypadku 34 respondentów motywem zamachu była intencja śmierci. Nieco mniej liczna grupa -29 osób deklarowało, ze celem ich działania była „ucieczka, oderwanie się od sytuacji problemowej". Wśród pozostałych, trzech respondentów wskazało „sprzeczne, wzajemnie wykluczające się motywy", dwóch  - „chęć rozładowania wewnętrznego napięcia".

 

Zwrócono uwagę na fakt, że jedna trzecia młodych osób deklarowała intencję śmierci jako motyw zamachu. Tak wysoki odsetek osób deklarujących chęć zakończenia życia, w zestawieniu z faktycznym brakiem oczekiwanych rezultatów, zainspirował  do zweryfikowania ujawnionych deklaracji. Zbadano zgodność deklarowanych intencji z obiektywnymi faktami, które deklaracje te powinny potwierdzać. [...]

 

Wcześniejsze próby samobójcze

 

Jedna piąta respondentów (20) wcześniej usiłowała popełnić samobójstwo. Większość z nich (18) raz podejmowała próby samobójcze, dwóch badanych uczyniło to dwukrotnie. Sześciu respondentów usiłowało popełnić samobójstwo w tym samym roku , w którym została podjęta ostatnia próba samobójcza, a 7 badanych rok wcześniej. Usiłowane samobójstwa pozostałych miały miejsce przed dwoma laty i wcześniej. W przeszłości najczęściej podejmowano próby samobójcze poprzez podcięcie żył (5) oraz zażycie leków (3). Pojedyncze osoby próbowały rzucać się pod koła pojazdu i powiesić się.

 

 

Omówienie wyników

           

Charakterystyka społeczna

 

Analiza porównawcza obydwu grup wykazała występowanie statystycznie istotnych różnic w 24 spośród 31 badanych cech. Oznacza to, że młode osoby podejmujące próby samobójcze charakteryzują się innymi cechami społecznymi od swoich rówieśników nie podejmujących działań autodestrukcyjnych. Następujące cechy różnią opisywane  zbiorowości: cechy demograficzne (płeć, miejsce zamieszkania, główne zajęcie, rodzaj szkoły, źródło utrzymania),sytuacja rodzinna (faktyczna struktura rodziny, status rodziców, częstotliwość występowania konfliktów z matkami i ojcami, przyczyny konfliktów z rodzicami, subiektywna ocena związku rodziców), sytuacja szkolna (radzenie sobie z nauką, powtarzanie klasy, nieusprawiedliwione nieobecności), relacje z rówieśnikami (trudności w nawiązywaniu kontaktów, negatywne ocenianie przez rówieśników, brak aktywności w nawiązywaniu kontaktów), zachowania patologiczne badanych (ucieczki z domu), zachowania patologiczne osób z najbliższego otoczenia (nadużywanie alkoholu, używanie narkotyków, konflikty z prawem, próby samobójcze, samobójstwa dokonane )

W przypadku kolejnych siedmiu cech (wiek, posiadanie sympatii, unikanie kontaktów z rówieśnikami, używanie alkoholu, używanie narkotyków, konflikty z prawem badanych oraz choroby psychiczne osób z najbliższego otoczenia ) nie wystąpiły statystycznie istotne różnice między zbiorowościami. [...]

 

 Charakterystyka prób samobójczych      

 

 [...]Ustalono, że istnieje podział zamachów na autonomiczne i instrumentalne.[17] Zamach autonomiczny wiąże się z wyraźną intencją śmierci (samobójstwo celem samym w sobie). Gdy zamach samobójczy jest traktowany przez sprawcę jako  środek do osiągnięcia innego celu, np. wywołania u kogoś poczucia winy, ucieczki od problemów itp., dowodzi to jego instrumentalnego charakteru. Występowanie jednego, wyraźnego kryterium - determinacji śmierci - rozstrzyga o autonomiczności lub instrumentalności danego zachowania.

 

Dowiedziono, że:

  • wybór sposobu zamachu zależy od przewidywanej skuteczności tego sposobu, która związana jest z siłą i kierunkiem suicydalnego procesu motywacyjnego
  • im silniejszy motyw, tym skuteczniejszy sposób dokonania zamachu
  • im bardziej instrumentalny charakter zamachu, tym mniej skuteczny sposób jego dokonania [17].

 

Oznacza to, że istnieje związek między decyzją o sposobie podjęcia samobójstwa a motywem zamachu. Wiadomo, że zatrucie środkami farmakologicznymi - a taki sposób wybrały osoby badane - jest metodą najmniej skuteczną. Przyjmuje się zatem, że zażycie leków występuje najczęściej w przypadku zamachów samobójczych o instrumentalnym charakterze [17]. Wydaje się, że dychotomiczny podział motywów zachowań samobójczych na intencję śmierci i motywy instrumentalne jest zbyt daleko idącym uproszczeniem.

 

Z tego powodu oprócz motywów instrumentalnych (wołanie o pomoc, zwrócenie uwagi, kara, zemsta, uniknięcie odpowiedzialności za swoje postępowanie) wyróżniono jeszcze trzy inne kategorie: „ucieczka, „oderwanie się od problemów", „rozładowanie wewnętrznego napięcia"  i „sprzeczne, wzajemnie wykluczające się cele". Pierwsza z wymienionych kategorii została uznana przez B. Hołysta  za motyw instrumentalny.[17] Ze względu na przyjęte założenie, że zachowania instrumentalne odnoszą się przede wszystkim do konkretnych osób i postaw, uznano, że kategoria ta powinna być wyłączona z ogółu motywów instrumentalnych. Dotyczyć może ona bowiem zachowania będącego ucieczką (np. w sen) od sytuacji przeciążenia sytuacją kryzysową. W takim wypadku próba samobójcza nie jest wymierzona w konkretnego człowieka. Motywacją instrumentalną jest tu realizacja celu - ucieczki od trudnej, stresowej sytuacji. Chęć rozładowania wewnętrznego napięcia, długo kumulowanych negatywnych emocji jest uznawana za istotny element motywacji osób dokonujących aktów autodestrukcyjnych [34]. Uwzględniając kolejną kategorię: „sprzeczne, wzajemnie wykluczające się cele" uznano, ze jest to często powtarzająca się, typowa cecha  omawianego zachowania.

 

                                  

Wnioski

 

1.         Stworzenie charakterystyki społecznej osób podejmujących próby samobójcze oraz określenie skali zjawiska są podstawowymi elementami diagnozy społecznej problemu zachowań samobójczych wśród młodzieży. Identyfikacja grup i czynników ryzyka stanowi pierwszy krok do rozpoczęcia działań profilaktycznych.

2.         Określono społeczny profil młodej osoby podejmującej próbę samobójczą

  • 17 letnia dziewczyna
  • mieszkanka dużego miasta
  • wychowywana w rodzinie pełnej, niekoniecznie biologicznej
  • mająca zaburzone relacje z rodzicami
  • mająca trudna sytuację w szkole (trudności z nauką, powtarzanie klasy, nie usprawiedliwione nieobecności )
  • funkcjonująca w bliskim otoczeniu osób przejawiających różne formy zachowań patologicznych (alkoholizm, konflikty z prawem, próby samobójcze, samobójstwa dokonane)

 

Zbiorowość młodych osób podejmujących próby samobójcze była zróżnicowana pod względem motywów swojego zachowania. Najczęściej deklarowanym motywem próby samobójczej były motywy instrumentalne, co trzecia osoba deklarowała intencję (determinację ) śmierci.

 

 

3.         Zachowania samobójcze ze względu na skale, etiologię, grupy ryzyka, a przede wszystkim społeczne i zdrowotne konsekwencje powinny być traktowane jako istotny problem zdrowia publicznego. Zagadnienia profilaktyki samobójstw powinny być wpisane w szeroką formułę promocji zdrowia psychicznego i zapobiegania występowania zaburzeń i chorób psychicznych.

 

 

 

 

Piśmiennictwo

 

1. Andrews J.A., Lewinsohn P.M.: Suicidal attempts among older adolescents: Prevalance and co-occurrence with psychiatric disorders. J. Am. Acad. Child Adolesc. Psychiatry. 1992, 31, 655.

2 Beautrais A.L.: Suicide and serious suicide attempts in youth :A Multiple-Group Comparison Study. Am. J. Psychiatry. 2003, 160, 1093.

3. Bonner R.L., Rich R.R.: Toward a Prediction Model Suicidal Ideation and Behaviour. Some a Preliminary Data in College Students. Suicide  Life Threat. Behav. 1987, 17, 50.

4. Brent D. A. et al.: Familial risk factors for adolescents suicide: A case control study. Acta Psychiatr. Scand. 1994, 89, 52.

5. Czabański A.: Społeczne i jednostkowe determinanty samobójczych zachowań młodzieży. Wydawnictwo „Pomost", Poznań, 2001.

6. Canat S.: Stressful life events among suicidal adolescents. Referat wygłoszony na V Kongresie ESCAP. Londyn, 1991.

7. Cekiera C.: Patologia rodziny w środowisku narkomanów, alkoholików i samobójców. Zdrowie Psychiczne. 1985, 2, 85.

8. Diekstra R.F.: The epidemiology of suicide and parasuicide. Acta Psychiatr.Scand.Suppl.1993, 371, 9.

9. Durkheim E.: Samobójstwo, Paryż, 1897.Tłumaczenie fragm. książki. T. Szawiel w: Logika analizy socjologicznej. Wybór tekstów.red. A.Sułek. Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego/ Warszawa, 1979.

10. Eggert L.L., Thompson E.A., Herting J.K.: A measure of adolescent potentials for suicide (MAPS): development and preliminary findings. Suicide and Life Threat. Behav. 1994, 24, 4.

11. Gmitrowicz A., Dubla. W.: Zachowania samobójcze w reprezentatywnej grupie młodzieży z terenu Łodzi. Psychiatria  i Psychologia Kliniczna. 2001, 3, 236.

12. Gmitrowicz A.: Profilaktyka samobójstw u młodzieży ( w świetle badań własnych i piśmiennictwa ). Psychiatria i Psychologia Kliniczna. 2002, 2, 149.

13 Harrington R.: Depression, suicide and deliberate self-harm in adolescence. Br. Med. Bull. 2001, 57, 47.

14 Hawton K., et al.: Adolescents who take overdose, their characteristics, problems and contacts with Helping Agencies. Br. J. Psychiatry. 1982, 140, 118.

15. Hawton K., Fagg J., Simkin S.: Deliberate Self- Poisonig and Self-Injury in Children and Adolescents Under 16 Years of Age in Oxford 1976-1993. B. J. Psychiatry Suppl. 1996, 202,169.

16. Hawton K., van Heeringen K.: Suicide and Attempted Suicide. Wiley and Sons Ltd, Chichester, 2000.

17. Hołyst B.: Samobójstwo. Przypadek czy konieczność, PWN, Warszawa, 1983.

18. Hołyst B. Przywróceni życiu. PWN, Warszawa, 1991.

19.  Jarosz M.: Samobójstwa. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1997.

20.  Król M., Blany K.: Samobójstwa dzieci i młodzieży. Problemy rodziny, 1986, 3, 19.

21.  Linnoila V.M., Virkkunen M.: Aggresion, suicidality and serotonin. J. Clin. Psychiatry Suppl. 1992, 53, 46.

22.  Lewinsohn P., M., Rohde P., Seeley J. R.: Psychosocial Characteristics of Adolescents with a History of Suicide Attempt. J. Am. Child Adolesc. Psychiatry. 1993, 32, 60.

23. Mc Lure G.: Recent Trends in Suicide Amongst the Young. Br. J. Psychiatry. 1984, 144, 134.

24. Multisite Intervention Study on Suicidal Behaviours SUPRE-MISS. Protocol of SUPRE-MISS. WHO, Geneve, 2002.

25. O'Connor R,. Sheehy N.: Zrozumieć samobójcę. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, 2002.

26. Pfeffer C.R.: Family Charactristics and Support System as Risk Factors for Youth Suicidal Behaviour: in Report of the Secretary's Task Force on Youth Suicide, Vol 2. Risk Factors for Youth Suicide, Washington.1989 ,71.

27. Pfeffer C.R. et al.: Suicidal children grow up: Demographic and clinical risk factors for adolescent suicide attempts. J. Am. Acad. Child.  Adolesc. Psychiatry. 1991, 30,609.

28. Roczniki Demograficzne. GUS, Warszawa, 2000, 2001, 2003,2004, 2005, 2006, 2007

29 Roczniki Statystyczne Demografii. GUS, Warszawa, 1996, 1997, 1998, 1999.

30. Rosa K.: Próby samobójcze. Charakterystyka socjologiczna. Oficyna Wydawnicza IMP, Łódź, 1996.

31. Rosa K. Niedoszli młodzi samobójcy. Analiza dynamiki zmian wybranych cech społecznych i demograficznych w: Czy patologie społeczne.....(red. Moczuk. E), Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów,2002.    

32. Rosa K. i wsp.: Analiza wybranych dyspozycji psychologicznych i cech społecznych u młodych osób podejmujących próby samobójcze. Raport końcowy. Niepublikowany raport badawczy, IMP, Łódź, 2002.

33. Roy A.: Suicide in: Comprehensive textbook of psychology .Kaplan H.J., Sadock  B.J (red.), Vol.2, Baltimore, 1995.

34. Shneidman E.: Suicide w: The Corsini Encyclopedia of Psychology and Behavioural Science (red.) Craighead W., Nemeroff Ch.Vol.4, Wiley, 2001.

35. Spirito A. et al.: Attempted suicide in adolescence: a review and critique of literature. Clin. Psychol. Rev. 1989, 9, 335.

36. Susłowska M., Sztompka D.: Próba wyjaśnienia młodzieżowych zamachów samobójczych. Psychologia  Wychowawcza, 1968, 5, 541.

37.Teicher D. J.: Children and adolescents who attempt suicide. Pediatr. Clin. North Am. 1970, 17, 687.

38. Wagner B. H., Cole R. E., Schwartzman P.: Psychosocial correlates of suicide among junior and senior school youth. Suicide  Life Threat. Behav.1995, 25, 3.

39. Załęski J.: Obraz rodziców u młodzieży dokonującej prób samobójczych. Problemy Rodziny, 1-2, 12.

 

Dr Krzysztof Rosa

 

 

Autor jest adiunktem w Zakładzie Socjologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi  i wykładowcą w WSP w Łodzi.

 

Powyższy tekst jest fragmentem pracy: K. Rosa, „Młodzież podejmująca próby samobójcze. Charakterystyka socjologiczna". Przegląd Lekarski" Nr.1, 2007

 

Praca powstała w ramach tematu badawczego IMP.13.1: „Analiza wybranych dyspozycji psychologicznych i cech społecznych u młodych osób podejmujących próby samobójcze" finansowanego z działalności statutowej Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi. Kierownik tematu: dr Krzysztof Rosa