pod redakcją A.I.Brzezińskiej

Książka pt. „Od zależności do samodzielności" pod redakcją A.I. Brzezińskiej jest jednym z ważnych projektów do serii wydawniczej Wspomaganie Rozwoju. Zarówno Redaktorka i główna Autorka jak i zespól młodych Autorów mają już w swoim dorobku publikacyjnym wartościowe teksty z tego obszaru tematycznego. Konsekwentnie proponują nowe podejście w działaniach wspomagających rozwój dzieci i młodzieży z różnymi postaciami ograniczenia sprawności. Uważam, że opiniowana książka jest szczególnie ważna, gdyż jest adresowana do opiekunów tych osób - do rodziców i nauczycieli. Założenie o tym, że dzieci i młodzież z niepełnosprawności trzeba w pierwszym rzędzie traktować podmiotowo akceptując jego potrzeby, wartości i wydobywając jego potencjały rozwojowe przenika wszystkie teksty tej książki i jest głównym przesłaniem adresowanym do Czytelników. Trzeba podkreślić, że założenie to jest poparte licznymi już w tej chwili wynikami badań, które dokumentują jak cenna jest właśnie ta filozofia pracy z osobami w ograniczoną sprawnością. Uważam też, że bardzo trafny jest w związku z tym tytuł książki, który odzwierciedla kluczowe problemy, o których piszą Autorzy. Rozumiem też, że pojęcia „normalności", o których mowa jest we wstępnie są używane metaforycznie, a nie naukowo. Nie proponuję zmiany tego określenia, bo jest mowa raczej o „normalnym traktowaniu" - co jest dokładnie wyjaśnione.

Ksiązka jest bardzo jasno skonstruowana, Składa się z 5 rozdziałów, przy czym rozdział pierwszy, autorstwa A.I. Brzezińskiej stanowi obszerną prezentacja podstaw kolejnych rozdziałów, których autorzy piszą o wspomaganiu rozwoju w różnych okresach rozwojowych. A.I. Brzezińska koncentruje się na różnych aspektach wspomagających rozwój samodzielności. Ważne jest to jak rodzice i inni dorośli myślą i mówią o dziecku w ograniczoną sprawnością, czy są w stanie podejść do niego podmiotowo, tak aby dziecko ze swoimi indywidualnymi właściwościami znalazło się w centrum, a ograniczona sprawność na drugim miejscu. Analizuje też przyczyny i skutki niepełnosprawności dla dziecka i rodziny. Bardzo ważne są rozważania o tzw. równowadze między elementami psychologicznej sytuacji dziecka z ograniczeniem sprawności. Aby czynnik równoważący - wsparcie i pomoc działał skutecznie z punktu widzenia rozwoju dziecka musi on być dostosowany do obciążeń i zasobów dziecka. Pokazano to bardzo dobitnie na rycinie 1.6., choć wydaje się, że poszczególne elementy, a zwłaszcza wsparcie warto było graficznie bardziej uwypuklić. W dalszych konkretnych już propozycjach wychowawczych dla rodziców i opiekunów Autorka prezentuje otwarty i zamknięty styl wychowania oraz życzliwe i błędne koło w wychowaniu. Omawia też konkretne właściwości dorosłego, który potrafi przyjąć w wychowaniu orientację podmiotową. Podmiotowemu stylowi wychowania powinno też optymalne środowisko wychowawcze przede wszystkim w rodzinie. Wychowaniu podmiotowemu przeciwstawia wychowanie rygorystyczne lub nadopiekuńcze. Wszystkie te kluczowe pojęcia są świetnie ilustrowane i przekazywane w postaci zbiorczych tabel i wskazań dla rodziców i opiekunów.

Wprowadzenie to jest następnie konkretyzowane przez kolejnych autorów, którzy odnoszą ogólne założenie do faz rozwojowych dzieci - od wczesnego dzieciństwa do dorastania.

Małgorzata Ohme znana już z tekstów o wychowaniu w okresie wczesnego dzieciństwa i tym razem pisze mądrze i pięknie o tym okresie w życiu rodziny i dziecka. W jej wydaniu wiedza w psychologii rozwoju jawi się Czytelnikom - a trzeba przypomnieć, że adresatami są bardzo ważni Czytelnicy - jako interesująca, zrozumiała i bardzo ciepła. Przedstawia świetne przykłady uwzględniające też problemy związane z różnymi postaciami ograniczonej sprawności małego dziecka. O kryzysie 3 roku pisze jako szansie na rozwój. Wyjaśnia też i dokumentuje na skutek jakiego zachowania rodziców i opiekunów dziecko czuje się niepełnosprawne (s.21). Znakomite są też przykłady zabaw rozwojowych zarówno dla dziecka sprawnego jak i z deficytami sprawności. Sądzę, że właśnie ten tekst przez swoją treść i niezwykłą formę może być bardzo pomocny opiekunom dziecka z niepełną sprawnością. Jednym z mało trafnych przykładów jest ten, który znajduje się na s. 17, gdyż dotyczy kryzysu nastolatków.

W rozdziale A. Resler-Maj wyczuwa się znaczące kompetencje w praktycznym wspomaganiu rodziców dzieci przedszkolnych i bardzo dobre opanowanie wiedzy z zakresu psychologii rozwojowej dziecka przedszkolnego. Niestety obawiam się, że zbyt długie zestawienia znużą Czytelników. Jest to pewien sposób pisania tej Autorki, który już w poprzednich tekstach można było zauważyć.

Dobre jest natomiast zbiorcze zestawienie potrzebnej wiedzy o dziecku przedszkolnym (ryc. 1, s.8). Trzeba jednak podkreślić, że bardzo ciekawie i przekonująco pisze o tym, że dziecko z ograniczoną sprawnością doświadcza tych samych problemów rozwojowych co dziecko pełnosprawne, choć jego „plecak rozwojowy" jest dodatkowo obciążony. Jest to nośna metafora nie używałabym jednak do wypełnienie kamieni. Problemy rozwoju seksualnego są ważne dla tego okresu. Jest to też ważna wiedza potrzebna rodzicom. Myślę jednak, że dokładna prezentacja faz rozwoju psychoseksualnego według Freuda nie jest tu konieczna. Bardzo dobrze jest natomiast napisany punkt o zachowaniach seksualnych dzieci i rodzajach masturbacji. Problematyka ta została też połączona z możliwością wystąpienia doświadczeń traumatycznej w tym zakresie. Autorka dobrze koryguje też rozpowszechnione podejście o „specjalnej trosce". Dobre są przykłady wspierających rodziców. W rozdziale tym można też znaleźć świetne propozycje zabaw (patrz tab. 5), powstaje jedynie wątpliwość, czy wszystkie one dotyczą wieku przedszkolnego? Dobrze też, że Autorka wprowadza problem terapii, w których biorą udział zwierzęta i bardzo ciekawie o tym pisze. Nie wydaje mi się jednak, aby trzeba było wprowadzać określenia animaloterapia, bo to nie samo zwierzę działa, ale człowiek - opiekun (trener) przygotowuje zwierze i prowadzi terapię.

W rozdziale trzecim Radosław Kaczan przedstawił bardzo przemyślany i dobrze skonstruowany rozdział poświęcony problemom rozwoju w okresie szkolnym. W tym tekście szczególnie wyróżniają się bardzo przemyślane zestawienia i tabele. Uważam też, iż dobrze się stało, że Autor kładzie szczególny nacisk na problematykę samooceny dzieci w tym wieku. Przedstawia też przekonujące przykłady jak rozwój w tym okresie życia procentuje w dorosłości. Wynika to między innymi z ćwiczenia obowiązkowości, samodzielności. W rycinie 4.3. udało się natomiast Autorowi zebrać i pokazać jak działają różne typy ograniczenia sprawności. Ważne jest też to, że pokazuje jak ważne już w tym okresie są rówieśnicy i jaki może być ich udział we wzajemnym uczeniu się (tutoring rówieśniczy).

Najtrudniejsze zadanie miał tym razem Piotr Wiliński, gdyż pisał o wspomaganiu rozwoju nastolatka w ograniczoną sprawnością. Świetnie pokazał, że dorastanie jest okresem przejściowym między dzieciństwem a dorosłością ( patrz rycina 5.1.) i jak ono wynika z dzieciństwa. Bardzo przekonująco przedstawił także za pomocą tabeli jakie wątki rozwoju z dzieciństwa są rozwiązywane w okresie dorastania. Podkreśla On także i pisze w sposób bardzo jasny, że zasadniczy przebieg procesu rozwoju w dorastaniu dotyczy także młodzieży z ograniczoną sprawnością. Bardzo naukową wiedzę o tym okresie łączy w konkretnymi przykładami i wskazaniami dla rodziców i dorosłych. Bardzo dobra jest ramka 5.6. omawiająca problem jak znaleźć równowagę między samodzielnością a wspieraniem nastolatka. Rodzicom zapewne będą też bardzo przydatne wskazania jak rozwijać mocne strony nastolatka i jak stosować kompensację. Autor nie omija też trudnych tematów związanych z inicjacją seksualną i strachem oraz lękiem rodziców o swoje dzieci. Podejmuje bardzo trudny problem zagrożeń w tym okresie i badania granicy bezpieczeństwa. Wszystko to pisane jest w klimacie ostrożności i pogłębionego zrozumienia problemów. Zadziwia dojrzałość i autentyczność tekstu i tak młodego Autora. Bardzo interesujący jest też punkt na temat wzbudzania refleksji i nastolatków. W zakończeniu tego rozdziału znajdziemy podobnie jak w poprzednich, ale jednak szczególnie bogatą ofertę ośrodków oferujących pomoc opiekunom młodzieży w różnymi formami niepełnosprawności, podano także strony internetowe.

Wszyscy młodzi Autorzy bardzo trafnie i przekonująco realizowali w swoich tekstach podmiotowe podejście do problemów osób z ograniczoną sprawnością, w centrum ich rozważań było dziecko i nastolatek jako osoba, która realizuje podstawowe zadania rozwoju, konfrontowana jest z wymaganiami i trudnościami wynikającymi dodatkowo z niepełnej sprawności i jest mądrze i optymalnie wspomagana przez rodziców, rodziny, opiekunów oraz instytucje.

W tekstach występują pomocne wskazania przydatnej literatury i miejsc, w których rodzice i opiekunowie mogą szukać pomocy. Brak jednolitego systemu bibliografii zwłaszcza w rozdziałach od trzeciego do piątego.  Teksty warto też przejrzeć pod względem formalnym i usterek językowych, co zaznaczono na marginesach.

Reasumując stwierdzam, że opiniowana książka jest bardzo dobrą pomocą dla rodziców i opiekunów, którzy zmagają się trudami wspomagania rozwoju swoich dzieci w różnymi formami ograniczenia sprawności. Ważne jest w tej książce optymistyczna i bardzo humanistyczna orientacja w udostępnianiu wiedzy o rozwoju dziecka i młodego człowieka przygotowującego się do dorosłych zadań życiowych. Dobrze się stało, że wszyscy Autorzy realizują tę podstawową ideę. Dodatkowy pozytywny efekt osiągnięto pisząc ogólnie o wszystkich dzieciach z różnymi formami ograniczeń sprawności. Stwarza to klimat wspólnej drogi.

Pragnę też podkreślić, że książka ta w najlepszy sposób upowszechnia trudną wiedzę naukową. Mam nadzieję, że Czytelnicy także pozytywnie ocenią te ważne i piękne teksty. Aby to się stało warto zadbać, aby usunąć drobne mankamenty.

Poznań, dnia 17 stycznia 2009                                                                                                                       Prof. dr hab. Helena Sęk

                                                                                           SWPS Wydział Zamiejscowy we Wrocławiu

                                                                                                   Instytut Psychologii UAM