„Nauczyciele są ważnym, jeśli nie najważniejszym, czynnikiem wpływającym na jakość edukacji. W dużej mierze od ich kompetencji oraz zaangażowania zależą efekty osiągane przez uczniów. [...] (McKinsey, 2007)." Tym zdaniem autorzy „Raportu o stanie edukacji 2010"  rozpoczęli jego 6. rozdział, zatytułowany „Nauczyciele". Jednym z jego części jest  podrozdział 6.5.1."Organizacja kształcenia nauczycieli". Znalazły się tam, między innymi, takie stwierdzenia:

„W Polsce istnieje kilka ścieżek kształcenia nauczycieli. Najczęściej odbywa się ono w systemie szkolnictwa wyższego, na studiach: zawodowych, jednolitych magisterskich, uzupełniających magisterskich lub studiach podyplomowych. [...] Badania Instytutu Spraw Publicznych dotyczące oceny kształcenia nauczycieli z 2004 r. wskazują, że uczelnie w niewłaściwy sposób organizują kształcenie praktyczne (Wiłkomirska, 2005). W ocenie badanych nauczycieli w ich przygotowaniu do zawodu zabrakło umiejętności potrzebnych w pracy w szkole.

Przygotowanie nauczycieli rozpoczynających pracę negatywnie ocenili również dyrektorzy szkół. Według nich młody nauczyciel nie potrafi sprostać problemom wychowawczym w pracy z uczniami (55% wskazań), jest źle przygotowany metodycznie (33%), nie zna prawa oświatowego (19,2%), ma kłopoty z przełożeniem wiedzy zdobytej podczas studiów na pracę w szkole (30%). Badani dyrektorzy wskazali jednocześnie na rozwiązania, które ich zdaniem należy wprowadzić do programów przygotowujących nauczycieli do pracy w zawodzie. Postulują oni zwłaszcza zwiększenie wymiaru praktyk oraz wprowadzenia większej liczby lekcji prowadzonych samodzielnie przez kandydata na nauczyciela - 50% wskazań. Gdyby dyrektorzy mieli wpływ na wprowadzenie reformy systemu kształcenia nauczycieli, to przede wszystkim: dokonaliby zmiany w programach studiów wprowadzając więcej praktyk nauczycielskich (31,6%) oraz zmieniliby zasady rekrutacji dla kandydatów na nauczycieli i naboru do zawodu (27,7% wskazań dyrektorów)."

Świadomość opisanych w Raporcie mankamentów kształcenia przyszłych nauczycieli w szkołach wyższych, a zwłaszcza tego, że jednym z najsłabszych jego elementów są studenckie praktyki pedagogiczne, legła u podstaw decyzji grupy wykładowców Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Łodzi, aby podjąć próbę opracowania, a następnie wdrożenia projektu „Praktyka na miarę szyta". Jego owocem ma być nowatorski program praktyk pedagogicznych podnoszących jakość kształcenia w zawodzie nauczyciela. Projekt jest współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach działania 3.3 Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. W jego założeniach jest objęcie nim ok. 110 studentek i studentów kierunku pedagogika ze specjalności edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna, przygotowujących się do pracy w klasach „0" i klasach I-III . 

Projekt „Praktyka na miarę szyta" jest próbą rozwiązania przez uczelnię problemu podniesienia efektywności praktyk przygotowujących do zawodu nauczyciela w edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej, przy aktywnym współudziale dyrektorów szkół i nauczycieli - opiekunów praktyk, Wydziału Edukacji Urzędu Miasta Łodzi, a także samych studentów. Obejmuje on następujące elementy:

1. Zadania badawcze, związane z analizą dotychczasowych rozwiązań w zakresie praktyk pedagogicznych oraz z diagnozą oczekiwań środowiska oświatowego, w tym partnerskich szkół i przedszkoli.
2. Zadania projektowe, polegające na modyfikacji modelu praktyki pedagogicznej w oparciu o wyniki przeprowadzonych badań oraz wypracowaniu narzędzi pomocniczych (poradniki, programy warsztatów, dokumentacja praktyk i in.).
3. Zadania edukacyjne, związane z przygotowaniem kompetencyjnym studentów i nauczycieli - opiekunów do realizacji praktyki (warsztaty kompetencyjne).
4. Zadania związane z realizacją praktyk w placówkach oświatowych oraz ich ewaluacją.
5. Zadania związane z upowszechnieniem rezultatów przeprowadzonych badań i zrealizowanego projektu (konferencja, publikacja naukowa, filmy o projekcie).

Innowacyjność przygotowywanego programu praktyk polega m.in. na:

1. Dostosowaniu programu praktyki do specyfiki wczesnej edukacji, jak również specyfiki szkół i przedszkoli, w których będą one prowadzone.
2. Oparciu projektowanych zmian na badaniach naukowych i szerokiej konsultacji ze środowiskiem oświatowym.
3. Zacieśnieniu współpracy z partnerskimi szkołami i przedszkolami, m.in. poprzez poszukiwanie wspólnych szans i wspólnych obszarów zainteresowań zmianą jakości kształcenia nauczycieli ze strony uczelni i placówek praktyk; potraktowanie zadań związanych z praktyką jako obszaru poszukiwania wspólnych zasobów i racjonalnego gospodarowania nimi.
4. Uwzględnieniu potrzeb zmieniającej się szkoły (m.in. potrzeby wyrównywania szans edukacyjnych dziewcząt i chłopców, dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, wprowadzenie większej liczby mężczyzn do niezasadnie sfeminizowanego zawodu. wprowadzenia większej liczby nauczycieli mężczyzn do niezasadnie sfeminizowanego zawodu, łączenia pracy nauczyciela z realizacją zadań wychowawczych, w tym z rozwiązywaniem problemów wychowawczych aktualnie dominujących w realiach polskiej szkolnej codzienności - zapobieganiem agresji, agresji elektronicznej, dyskryminacji itd.).
5. Kompetencyjnym podejściu do przygotowania studenta do praktyki i nauczyciela do roli jego opiekuna.
6. Podniesieniu rangi praktyk pedagogicznych w procesie rozwoju zawodowego i na drodze do przyszłego zatrudnienia, co będzie sprzyjać podniesieniu motywacji studentów i opiekunów praktyk.

Realizację projektu rozpoczęto 1 września 2010, zakończenie przewidziano na do 31 lipca 2012 roku. Obecnie dobiegają końca przedsięwzięcia, które musiały poprzedzać właściwą realizację praktyk studenckich „po nowemu". Były to:

I. Cykl 4 seminariów, podczas których pracownicy naukowi i praktycy: dyrektorzy i nauczyciele szkół podstawowych i przedszkoli wypracowywali koncepcję nowego programu praktyk studenckich. Podczas pierwszych spotkań prezentowano zgromadzony w wyniku  przeprowadzonych badań własnych materiał diagnostyczny, czyli jaki jest obecny stan programowania i organizowania praktyk studenckich przez polskie uczelnie, czego oczekują nauczyciele i dyrektorzy, a czego spodziewają się po nowym programie praktyk nauczycielskich sami studenci. Oto najważniejsze tematy kolejnych seminariów:

Seminarium 1.

Ocena praktyk pedagogicznych dokonana przez nauczycieli i dyrektorów szkół i przedszkoli ( badania kwestionariuszowe i tzw. sesja fokusowa). Oto najważniejsze wnioski, płynące z analizy zebranego materiału badawczego:

   > Praktyki powinny być najważniejszym elementem studiów kierunków nauczycielskich, a uczelnie ich w taki sposób nie traktują.

   > Nauczyciele czują się niedoceniani, bo to oni uczą studentów jak prowadzić zajęcia; mają poczucie, że ich opinia o studencie nie ma żadnego wpływu na dalszy tok kształcenia.

   > Nie tylko nie dostają wynagrodzenia, ale nikt im nawet za wykonaną pracę nie dziękuje.

   > Studenci powinni być przygotowani merytorycznie do odbywania praktyk. Powinni brać udział w lekcjach pokazowych, powinni być przygotowywani do pracy praktycznej (pisanie konspektów, konstruowanie zabaw, utrzymywanie dyscypliny itp.).

   > Nauczyciele chcą być przygotowywani merytorycznie do pracy ze studentem. Nauczyciele oczekują szkoleń z metod pracy ze studentami, oczekują poprawy jakości ich umiejętności komunikacyjnych, oczekują wyraźnych wytycznych dotyczących ewaluacji pracy studenta.

Seminarium 2.

Zaprezentowano na nim ocenę praktyk pedagogicznych dokonaną przez studentów (badania kwestionariuszowe, w których uczestniczyło ok. 500 studentów)), oraz dokonano  analizy i oceny aktualnych programów praktyk, funkcjonujących w uczelniach kształcących nauczycieli i pedagogów (analiza techniką  desk-research). Oto najważniejsze wnioski, płynące z analizy ankiet wypełnianych przez studentów:

   > Zamiast zaliczania praktyk w oparciu o limit godzin wprowadzić zaliczanie zadaniowe

   > Praktyka powinna zaczynać się od lekcji pokazowych, modelowych, a dopiero w późniejszym okresie student powinien sam zacząć  prowadzić zajęcia.

   >Lekcje modelowe powinny odbywać się na terenie uczelni, (aby student wiedział co ma obserwować, gdy rozpocznie praktykę w placówce.

   > Harmonogram praktyki studenta powinien być otwarty na modyfikacje wprowadzane przez opiekuna i dyrektora placówki.

   > Należy ustalić jasne kryteria oceny praktykanta.

   >Stworzyć kartę oceny praktykanta,  tak żeby opiekunowie wiedzieli co już robił, a czego jeszcze nie potrafi.

   > Zmienić rangę praktyk, żeby nie była ona wpisywana jako zaliczenie, a zaliczana z oceną.

W wyniku analizy dostępnych programów praktyk studenckich, aktualnie realizowanych w kilku polskich uczelniach kształcących przyszłych nauczycieli edukacji zintegrowanej, płyną następujące wnioski:

   > Minimalna liczba godzin praktyk dla kierunków nauczycielskich wynosi 180 godzin;

   > Zaledwie 25% analizowanych programów praktyk ma większą niż wymagana ilość godzin (od 200 do 240).

   > Tylko w 18,75% analizowanych programów była ustalona kolejność wykonywania zadań przez praktykanta.

   > Tylko 31,2% programów zawiera informację, że opiekun z ramienia szkoły pierwszy kontaktuje się z placówką.

   > 56% programów zawiera również zadania dla opiekuna-nauczyciela.

   > Większość wyznaczonych zadań jest sformułowanych bardzo ogólnie.

Seminarium 3

Omówiono wstępną wersję nowego „Programu praktyk pedagogicznych". Oto najważniejsze uwagi, wątpliwości i wnioski dotyczące zaprezentowanej wstępnej koncepcji programu studenckich praktyk pedagogicznych zgłoszone podczas dyskusji:

    > Formuła organizacyjna praktyki powinna być elastyczna (uwzględniać możliwości czasowe studentów, zwłaszcza studiów niestacjonarnych).

   > Cele praktyk powinny zostać urealnione, aby były one możliwe do osiągnięcia przez studentów, nieposiadających jeszcze pełnych kwalifikacji zawodowych.  Z kilku zadań wstępnie zaproponowanych w projekcie należy zrezygnować, jako przekraczających kompetencje i uprawnienia studenta, np.: z dokonania diagnozy psychospołecznej ucznia i opracowania studium indywidualnego przypadku, opracowania autorskiego programu nauczania.

Seminarium 4 - podsumowujące

To ostatnie w cyklu spotkanie poświęcone było przedstawieniu opinii studentów - potencjalnych beneficjentów projektu, które zgłaszali na specjalnie w tym celu zorganizowanym internetowym Studenckim Forum Konsultacji. Syntezę wyrażanych tam opinii przedstawiły dwie studentki - moderatorki tego forum.

Oto najczęściej zgłaszane tam postulaty i opinie:

   > Należy bardziej elastycznie zorganizować czas realizowania praktyki, nie bez przerwy dwa tygodnie, a umożliwić studentom studiów niestacjonarnych odbycie tej samej liczby godzin praktyki w dłuższym okresie czasu.

   > Program praktyki zawiera zadania za trudne do realizacji przez studentów, należy je urealnić do poziomu możliwości studentów.

   > Studenci wyrażali swe zadowolenie, że będzie dokonywana ocena odbytych praktyk według wcześniej ustalonych kryteriów.

II. Cykl szkoleń warsztatowych dla studentek i studentów zakwalifikowanych do uczestnictwa w Projekcie.

Zaprojektowano i przeprowadzono zajęcia metodami aktywizującymi w jedenastu w  10-12 osobowych grupach,  realizując trzy niżej wymienione tematy - każdy w dwu ośmiogodzinnych spotkaniach:

1. „Zawód - nauczyciel, zawód - wychowawca. Wsparcie kompetencji kluczowych".

2. „Efektywne nauczanie".

3. „Szkoła jako środowisko pracy nauczyciela".

Wsparciem metodycznym tych zajęć były specjalnie opracowane na potrzeby Projektu materiały w formie zeszytów, które otrzymali wszyscy  uczestnicy warsztatów i trenerzy.

Zeszyt  „Zawód - nauczyciel, zawód - wychowawca. Wsparcie kompetencji kluczowych" zawierał opracowania następujących zagadnień:

Pierwsze spotkanie:

1. Zasady pracy z grupą.          

2. Praca z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych.     

3. Problemy wychowawcy w szkole i przedszkolu.         

 Drugie spotkanie:

1. Diagnoza pedagogiczna dziecka/ucznia.        

2. Współpraca nauczyciela z rodzicami i środowiskiem. 

3. Dyskryminacja w szkole.

Zagadnienia w  zeszycie  „Efektywne nauczanie":          

Pierwsze spotkanie:     

1. Psychologiczne podstawy uczenia się.          

2. Metody i techniki nauczania w szkole.           

Drugie spotkanie:         

1. Wykorzystywanie technologii informacyjnych i komunikacyjnych w nauczaniu.

2. Profilaktyka zagrożeń internetowych w nauczaniu przedszkolnym i wczesnoszkolny    

3. Zwalczanie barier w nauczaniu wynikających ze stereotypowego postrzegania dziewcząt i chłopców.

Zagadnienia w zeszycie „Szkoła jako środowisko pracy nauczyciela":

Pierwsze spotkanie:

1. Zasady funkcjonowania szkoły i przedszkola.

2. Prawa i obowiązki nauczycieli.          

3. Ścieżka kariery zawodowej nauczyciela, stopnie awansu zawodowego;.

4. Edukacyjny rynek pracy i możliwości zatrudnienia dla nauczycieli.     

Drugie spotkanie:         

1. Współpraca z poradnią psychologiczno-pedagogiczną.           

2. Nadzór pedagogiczny.          

3. Przygotowanie i dokumentowanie zajęć szkolnych.    

4. Sposoby przeciwdziałania dyskryminacji zawodowej nauczycieli.        

Założono, że warsztaty zwiększą kompetencje studentów do pracy dydaktycznej oraz ukształtują w nich umiejętności wychowawcze, niezbędne w przyszłej pracy. Przyjęcie formy warsztatowej niezwykle aktywizującej każdego uczestnika miało przyczynić się do zwiększenia skuteczności w nauczaniu oraz wyćwiczeniu umiejętności, które pozwolą studentom radzić sobie z wieloma wyzwaniami w nauczaniu innych. Silny akcent na problem równości szans zwrócił uwagę studentów na to, jak pracować z uczniami, aby nie dyskryminować ich ze względu na płeć.

III. Cykl szkoleń warsztatowych dla opiekunów i opiekunek praktyk.

Zaprojektowano i przeprowadzono zajęcia metodami aktywizującymi dla trzech grup nauczycielek i nauczycieli, realizując 5 niżej wymienionych tematów - każdy w wymiarze 8 godzin:

 1. Wdrażanie programu praktyk pedagogicznych.         

 2. Przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu.    

 3. Technologie informacyjne w nauczaniu.        

 4. Multimedialne środki dydaktyczne w nauczaniu przedszkolnym i wczesnoszkolnym.  

 5. Przeciwdziałanie dyskryminacji zawodowej.  

Ponieważ zasadniczym celem, także i tych warsztatów, było przygotowanie wszystkich uczestników projektu „Praktyka na miarę szyta" do realizacji założeń Programu Praktyk Pedagogicznych. W toku tych zajęć nauczyciele-opiekunowie zapoznawali się z założeniami całego Projektu. Dzięki temu nauczyciele, już w toku warsztatów, mogli otrzymać wyjaśnienie pojawiających się wątpliwości co do sposobu pracy z praktykantem i oceną jej efektów.

Ponadto w czasie zajęć trener zapoznawał uczestników ze sposobami przeciwdziałania wypaleniu zawodowemu, na które nauczyciele są szczególnie narażeni z racji wykonywanego zawodu. Uznano także, że niezwykle ważne jest zapoznanie nauczycieli z możliwościami wykorzystywania technologii informacyjnych w nauczaniu. Przedstawiono im w tym bloku także teoretyczne aspekty wykorzystania komputera i Internetu w nauczaniu. Nauczyciele mieli także okazję w sposób praktyczny zapoznać się z niektórymi propozycjami programów, gier, stron internetowych, rekomendowanych do wykorzystania w pracy z dziećmi w szkole i przedszkolu. 

Kolejnym celem warsztatów  dla nauczycieli było wyposażenie ich w sposoby walki z dyskryminacją w szkole (szczególnie z dyskryminacją ze względu na płeć). W ramach tego bloku przedstawione zostały najważniejsze, najbardziej niepokojące zjawiska związane z różnymi aspektami dyskryminacji w środowisku zawodowym nauczycieli, oraz metody przeciwdziałania nierównemu traktowaniu i walki z wszelkimi uprzedzeniami.

Generalnie - warsztaty przygotowały nauczycieli do współpracy ze studentami, którzy będą odbywać praktyki w ich szkołach i przedszkolach. Nauczyciele zwiększyli także kompetencje ogólne, wzbogacając swój metodyczny warsztat pracy.

Obecnie trwają prace organizacyjne, polegające na ustalaniu szczegółów organizacyjnych  studenckich praktyk nauczycielskich, czyli kierowanie konkretnych osób do szkół i przedszkoli, uczestniczących w Projekcie i określanie terminów , w których ta praktyka zostanie tam zrealizowana. Jednocześnie zespół redakcyjny opracowuje ostateczną wersję Programu Praktyk Pedagogicznych, który zostanie upubliczniony w ostatnich dniach sierpnia 2011 roku.

Włodzisław Kuzitowicz

Artykuł został opublikowany w „Gazecie Szkolnej" Nr.23 - 24/2011 pod tytułem "Nauczycielskie praktyki studenckie na miarę potrzeb i oczekiwań".