W literaturze naukowej mało uwagi poświęca się zagadnieniom dotyczącym trudności w uczeniu się matematyki, określanych jako dyskalkulia rozwojowa. Pierwszą definicję i klasyfikację dyskalkulii rozwojowej w latach siedemdziesiątych XX wieku sformułował Ladislav Košč. „Dyskalkulia rozwojowa jest strukturalnym zaburzeniem zdolności matematycznych, mającym swe źródło w genetycznych lub wrodzonych nieprawidłowościach tych części mózgu, które są bezpośrednim anatomiczno - fizjologicznym podłożem dojrzewania zdolności matematycznych zgodnie z wiekiem; jest zaburzeniem występującym bez jednoczesnego zaburzenia ogólnych funkcji umysłowych. „

Na rynku polskim odczuwa się niedobór literatury, standaryzowanych narzędzi badawczych jak również sprawdzonych metod terapii podejmujących tę tematykę. Wśród polskich publikacji do niedawna jedynym opracowaniem na temat trudności matematycznych u dzieci była książka Edyty Gruszczyk - Kolczyńskiej pt. „Dzieci ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się matematyki. Przyczyny, diagnoza, zajęcia korekcyjno - wyrównawcze".

W bieżącym roku wreszcie ukazała się seria trzech książek dotyczących problematyki trudności w uczeniu się matematyki. Są to: „Psychologia trudności arytmetycznych u dzieci, Doniesienia z badań"; „Zaburzenia rozwoju umiejętności arytmetycznych, Problemy diagnozy i terapii" oraz „Wczesna diagnoza dziecięcych trudności w liczeniu", Autorką tych pozycji jest Urszula Oszwa doktor UMCS w Lublinie. Książki prezentują w sposób kompleksowy problematykę ściśle związaną z trudnościami w nauce matematyki.

„Psychologia trudności arytmetycznych u dzieci. Doniesienia z badań"

Jest to praca zbiorowa pod redakcją naukową Urszuli Oszwy. Prezentowane są w niej główne trendy w literaturze psychologicznej dotyczące dyskalkulii rozwojowej oraz wyniki badań nad tym zjawiskiem przeprowadzone w polskich szkołach. Autorka podejmuje badania, których celem jest określenie stopnia nasilenia trudności matematycznych u uczniów w klasach szkolnych. Problemy z matematyką zazwyczaj nie pojawiają się nagle, ale są wynikiem długotrwałego procesu, w ciągu którego na bezpośrednie przyczyny niepowodzeń nakładają się przyczyny wtórne. W każdej klasie pojawiają się uczniowie mający trudności w uczeniu się matematyki- najczęściej jest to około 25% uczniów.

W omawianej pozycji prezentowane są wyniki przeprowadzonych badań z nauczycielami na temat przyczyn, rodzajów i konsekwencji trudności matematycznych u uczniów. Na szczególne podkreślenie zasługują zaprezentowane badania dzieci przejawiających różne stopnie trudności w uczeniu się matematyki w klasach „0"; I-III; IV- VI oraz z klas gimnazjalnych. Badania wskazują, że najpoważniejszymi konsekwencjami niepowodzeń szkolnych w opinii nauczycieli są: fobie szkolne, wagary, lęk przed grupą rówieśniczą, zaniżona samoocena, niechęć do nauki, słaba motywacja do nauki oraz niskie oceny szkolne. Nauczyciele podejmują różnorodne sposoby pomocy skierowane na uczniów z trudnościami w nauce matematyki. Za najbardziej efektywny sposób zapobiegania trudnościom uznawane jest przez nauczycieli rozwijanie myślenia operacyjnego.

Przeprowadzone badania stanowią jedną z pierwszych prób systematycznej oceny i statystycznej analizy poziomu funkcjonowania procesów poznawczych oraz językowych u dzieci z trudnościami w uczeniu się matematyki. Szczególnie cenne jest zaprezentowane przez Bożenę Kołcun studium przypadku przedstawiające obraz kliniczny dyskalkulii rozwojowej

„Zaburzenia rozwoju umiejętności arytmetycznych, Problemy diagnozy i terapii"

Jest to kolejna, godna polecenia, pozycja Urszuli Oszwy. Autorka ukazuje istotę specyficznych zaburzeń rozwoju umiejętności arytmetycznych na tle zaburzeń rozwoju umiejętności szkolnych. Podejmując tematykę trudności arytmetycznych autorka powołuje się na międzynarodowe klasyfikacje chorób i zaburzeń: ICD-10 z Genewy 1997 i 2000 roku oraz DSM-IV z Waszyngtonu z 1994 roku, w których omawiane trudności maja swoje numery statystyczne. W prezentowanej publikacji pokazana jest istota specyficznych zaburzeń rozwoju umiejętności arytmetycznych na tle zaburzeń rozwoju umiejętności szkolnych. Autorka zwraca uwagę na możliwość współwystępowania dyskalkulii z dysleksją rozwojową ale równocześnie wskazuje na odrębności mechanizmów i objawów dyskalkulii rozwojowej z dysleksją.

Z badań wynika, iż nie należy traktować dyskalkulii jako matematycznej wersji dysleksji, ponieważ dysleksja jest zaburzeniem polegającym na obniżeniu zdolności przetwarzania językowego oraz nabywania umiejętności językowych. Trudności te mogą współwystępować z trudnościami w uczeniu się matematyki ale dotyczą jednak nie samej matematyki lecz posługiwaniem się słownictwem matematycznym, ustaleniami kolejności zdarzeń oraz orientacji i pamięci słownej. Dyskalkulia jest natomiast zaburzeniem osłabionych możliwości nabywania umiejętności matematycznych.

Ostatnie badania wskazują na odrębność trudności w czytaniu i trudności w liczeniu, jednocześnie zwracając uwagę na wspólne deficyty niektórych funkcji, warunkujących przebieg obu umiejętności. Jednym z nich są zaburzenia pamięciowe, zarówno w zakresie pamięci operacyjnej, jak i długoterminowej.Wśród uczniów dyslektycznych 40% dzieci przejawia poważne trudności z matematyką, 11% bardzo dobrze radzi sobie z matematyką, a 29% uzyskuje wyniki zbliżone do dzieci nie mających trudności w czytaniu i liczeniu. Takie stanowisko jest zgodne z ogólnie przyjętymi poglądami na ten temat, co prezentuje autorka w zawartym przeglądzie dotychczasowo prowadzonych badań nad zaburzeniami rozwoju umiejętności arytmetycznych. Opracowanie otwiera dyskusję na temat problemów związanych z diagnozą dyskalkulii, utrudniających trafne i rzetelne jej rozpoznanie.

„Wczesna diagnoza dziecięcych trudności w liczeniu"

W trzeciej z omawianych ksiązek autorka zaprezentowała badania dotyczące trudności arytmetycznych u dzieci w wieku wczesnoszkolnym. W opracowaniu przedstawiono analizę wskaźników ryzyka specyficznych rozwojowych zaburzeń umiejętności arytmetycznych. W przeciwieństwie do dysleksji, nie jest jasno określone podłoże jak i przejawy ryzyka dyskalkulii rozwojowej. Trudno jest określić w jakim wieku można rozpoznać u dziecka symptomy specyficznych trudności matematycznych z uwagi na to, że nie zostały jeszcze do końca zbadane procesy warunkujące rozwój rozumowania matematycznego. Hipotetycznie przyjmuje się szereg funkcji z różnych sfer rozwoju psychoruchowego jako istotne w kształtowaniu się pojęcia liczby i dokonywaniu operacji arytmetycznych.

Wstępnej oceny stopnia ryzyka ewentualnych trudności matematycznych można dokonać poprzez określenie poziomu rozwoju wczesnych umiejętności i osiągnięć matematycznych dziecka w wieku przedszkolnym oraz na początku edukacji szkolnej.

Ryzyko dyskalkulii, analogicznie jak dysleksji, będzie bardziej prawdopodobne u dzieci pochodzących z nieprawidłowo przebiegającej ciąży i porodu, które przeszły we wczesnym dzieciństwie urazy mózgu oraz poważniejsze choroby dotyczące układu nerwowego, jak np. zapalenie opon mózgowych. Ważną sprawą jest jak najwcześniejsze dostrzeżenie zapowiadających się trudności u dziecka i podjęcie w porę środków zaradczych. Z przeprowadzonych badań wynika, że wczesne wskaźniki ryzyka trudności arytmetycznych wymagają usprawnianie funkcji procesie terapii pedagogicznej, tak samo jak u dzieci z dysleksją rozwojową. W zajęciach terapeutycznych należy uwzględniać ćwiczenia polisensoryczne, a także wymagające dłuższej koncentracji uwagi na materiale wzrokowym, przestrzennym oraz językowym. Bardzo ważne jest aby w początkowym etapie nauki szkolnej w kształtowaniu zdolności liczenia oraz przyswajania pojęć matematycznych aktywizować funkcje percepcyjne. Problemy dyskalkulii obok dysleksji jako specyficzne zaburzenia rozwojowe coraz częściej występują u dzieci w wieku szkolnym.

Omawiane trzy pozycje książkowe Urszuli Oszwy prezentują w sposób kompleksowy problematykę związaną z trudnościami w nauce matematyki. Prezentowane książki mogą okazać się bardzo pomocne w pracy pedagogicznej dla nauczycieli matematyki, wykładowców oraz studentów pedagogiki i psychologii, pedagogów szkolnych i psychologów z poradni pedagogiczno-psychologicznych. Mogą być cenną lekturą również dla rodziców, których dzieci napotykają na trudności w uczeniu się matematyki, określanymi jako dyskalkulia rozwojowa.

Autor: dr Teresa Wejner