Ubóstwo to problem nurtujący polskie społeczeństwo od dawna. Od lat 90-tych stało się ono zjawiskiem widocznym dla wszystkich Polaków.

Ukrywane przez lata socjalizmu, nazywane niedostatkiem, stało się jednym z kluczowych problemów Trzeciej Rzeczpospolitej. Aby móc mówić o jakimś zjawisku należy je najpierw zdefiniować. Większość definicji określa ubóstwo jako „ niezaspokojenie pewnych potrzeb na pożądanym poziomie". Ubóstwo jest zjawiskiem, które niesie ze sobą wiele negatywnych skutków. Są to skutki odczuwalne zarówno w wymiarze ogólnospołecznym, jednostkowym ale także i w wymiarze rodziny. Polska jako państwo wciąż znajdujące się w okresie transformacji, ulega takim procesom jak: nierówności społeczne, marginalizacja czy wykluczenie społeczne. Są to procesy negatywne będące skutkiem ubóstwa.

W literaturze przedmiotu podkreśla się, że ubóstwo rodziny ma ogromny wpływ na dzieci. Rodzina na skutek braków finansowych nie może normalnie funkcjonować. Cierpi na tym rozwój dziecka. Sytuacja bytowa rodzin kształtowana jest przez wiele czynników. Można wymienić takie jak:

- płace,

- posiadane zasoby materialne,

- dochody ze świadczeń społecznych,

- liczba osób w rodzinie,

- aktywność zawodowa wśród członków rodziny,

- stan zdrowotny,

- wykształcenie,

- prawidłowości lub nieprawidłowości funkcjonowania rodziny.

Sytuacja materialna rodzin biednych jest wyznaczana poprzez bardzo niskie dochody lub przez ich całkowity brak. Patrząc na rodzinę z tego punktu widzenia możemy mówić o jej dwóch rodzajach: z dochodem względnie zabezpieczonym (na poziomie minimum) oraz o rodzinie bez zabezpieczenia materialnego. Wyróżnia się również w literaturze przedmiotu, rodziny, u których głównym problemem jest zabezpieczenie materialne, ale także takie gdzie problemy koncentrują się wokół niezaspokojonych potrzeb bytowych i jednocześnie potrzeb psycho- i socjogennych. Przyjęło się sądzić, że rodzina dysfunkcyjna to taka, której warunki materialne są bardzo złe.

Złe warunki socjalno-bytowe, którym towarzyszą na ogół wielodzietność, niski poziom wykształcenia rodziców a także ich patologiczne zachowania zwłaszcza wobec własnych dzieci, powodują często sytuację tzw. „zamkniętego kręgu", czyli sytuacji bez wyjścia, co niestety prowadzi do degradacji życia członków rodziny. Dziecko wychowujące się w takiej rodzinie nie zna innych wzorów zachowań i powiela je w swoim dorosłym życiu. Warunki materialne wpływają przecież na możliwość zaspokajania potrzeb ekonomicznych, zdrowotnych i kulturowych. Dzieci najczęściej wymieniają następujące czynniki, których są pozbawione na skutek ubóstwa rodziny:

- brak możliwości zakupienia odzieży,

- brak podręczników szkolnych,

- brak możliwości wyposażenia mieszkania w określony sprzęt,

- brak możliwości zakupienia słodyczy i owoców.

Rodziny żyjące w ubóstwie materialnym mają ograniczone możliwości aby stworzyć właściwe warunki do prawidłowego i wszechstronnego rozwoju. Ograniczenia te zwłaszcza są widoczne w warunkach mieszkaniowych w jakich przebywa rodzina. Panuje ciasnota i zagęszczenie mieszkania, co powoduje brak możliwości wyodrębnienia oddzielnego pomieszczenia, w którym dzieci mogłyby spać i odrabiać lekcje. Niekorzystne warunki mieszkaniowe i materialne powodują zmiany w systemie wartości dzieci wywodzących się z rodzin ubogich. Niezaspokojenie potrzeb materialnych, poczucie deprywacji i związane z nią przykre przeżycia w dzieciństwie mogą spowodować wysunięcie się ich na plan pierwszy w systemie potrzeb danej jednostki.

Agnieszka Strzelec

Artykuł powstał na podstawie pracy magisterskiej napisanej w 2005 r. w Zakładzie Teorii Wychowania UŁ pod kierunkiem prof. dr hab. Bogusława Śliwerskiego