Konspekty zajęć lekcyjnych dla nauczycieli szkół gimnazjalnych i średnich

Opracowana broszura „Wybieram zdrowie" jest efektem projektu, którego celem było wypracowanie materiałów edukacyjnych, ułatwiających nauczycielom realizację ścieżki edukacyjnej pt. „Edukacja prozdrowotna i promocja zdrowia w szkole".

Jednym z koniecznych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka jest utrzymanie dynamicznej równowagi wewnętrznej (homeostazy). Do czynników mogących zaburzyć tę równowagę należy hipokinezja, czyli zbyt mała w stosunku do wymagań organizmu ilość ruchu.

Dziś nie ulega wątpliwości, że ruch jest bezcennym środkiem pozostającym w dyspozycji człowieka. Ruch, umożliwiając organizmowi właściwe funkcjonowanie jawi się jako nieodłączny element zachowań zdrowotnych rozumianych jako działanie świadomie podjęte przez jednostkę, niezależnie od jego faktycznego i postrzeganego stanu zdrowia, w celu jego promowania, ochrony i zachowań.

Aktywność ruchowa jako zachowanie zdrowotne, w tym kształtuje ją postawy, działania i ogólna filozofia życia człowieka, jest jednym z głównych determinantów ludzkiego zdrowia. Na jej charakter wpływ mają m.in. osobiste przekonania jednostki, uznawane przez nią wartości, normy społeczne i kulturowe, styl życia otoczenia społecznego, do którego należy lub, z którym się identyfikuje oraz warunki życia.

Konsekwencją uznania, że brak aktywności ruchowej jest ważną przyczyną możliwych do uniknięcia chorób cywilizacyjnych było podjęcie w Polsce w latach osiemdziesiątych działań ukierunkowanych na promocję zdrowia, o zasięgu ogólnospołecznym. Drugim bardzo ważnym czynnikiem w istotny sposób oddziałującym na zdrowie człowieka jako jednostki, a tym samym na prawidłowe zachowanie ciągłości populacji ludzkiej, jest prawidłowe żywienie. Istnieje ścisła zależność pomiędzy żywnością, sposobem żywienia, a przebiegiem procesów rozwojowych człowieka, utrzymaniem korzystnego stanu zdrowia i sprawności fizycznej oraz odporności człowieka na choroby. Nieracjonalny sposób odżywiania się może wpływać na występowanie chorób dieto zależnych, m.in. otyłości, próchnicy zębów, osteoporozy, chorób układu krążenia. Cywilizacja przynosi ze sobą wiele zagrożeń dla jakości żywienia oraz prowadza złe nawyki żywieniowe. Coraz częściej nie przykładamy wagi do tego, co, kiedy i jak spożywamy.

Promowanie zdrowia jest procesem wprowadzania zmian w sposobie i warunkach życia w celu odtwarzania i tworzenia zdrowia oraz systematycznej kontroli jego stanu. Udowodniono, że większość problemów zdrowotnych wynika z wadliwego stylu życia, a ponieważ zdrowie jest tylko w 10-15% uwarunkowane przez działanie medyczne, a w 50% przez ludzkie zachowania - zachowania zdrowotne (ze szczególnym uwzględnieniem aktywności ruchowej) postrzegane są obecnie jako przestrzeń, w której rozstrzygają się aktualne i przyszłe problemy zdrowia współczesnych społeczeństw. Uważa się, że problemy te można rozwiązać, opracowując i stosując określone zasady i skuteczne strategie jego promocji. Jednym z warunków koniecznych prowadzenia efektywnej działalności można promocyjnej w sferze zachowań prozdrowotnych jest posiadanie rzetelnej wiedzy o wartości zdrowotnej poszczególnych kategorii zachowań uznawanych za pozytywne oraz wiedzy, w jakich sytuacjach te pozytywne cechy są przejawiane.

Pierwszym etapem w organizacji działań prozdrowotnych w określonym środowisku jest rozwijanie świadomości jednostek i grup i rozbudzanie w nich motywacji do tego typu działań. Ma to na celu ukształtowanie stałego dążenia do kreowania warunków środowiskowych sprzyjających zdrowiu. Jego nieodłącznym elementem jest edukacja zdrowotna wpisana w szeroko rozumiane wychowanie zdrowotne, obejmujące wszelkie zamierzone oddziaływania na jednostkę i grupę ludzką, podejmowane w konkretnym celu i określonej sytuacji.

Tak szeroki kontekst ujmowania wychowania zdrowotnego skłania jego uczestników do otwarcia się na perspektywę aksjologiczną. Zdrowie, stanowiące zasadniczy atrybut ludzkiej egzystencji, w takiej perspektywie jawi się jako wartość uniwersalna, kształtująca wszystkie cele wychowania. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest stawianie wychowawcom zadań w procesie edukacji do szeroko rozumianej kultury zdrowotnej. Wyrazem jej nabycia przez wychowanka ma być uzyskanie kompetencji w zakresie samodzielnych działań na rzecz własnego zdrowia, uznając je za wartość autoteliczną, warunkującą zarazem możliwość realizacji innych wartości.

Kształtowanie się stylu życia jednostki pod wpływem oddziaływań edukacyjnych przebiega przede wszystkim w okresie dzieciństwa i młodości. Wtedy to wpływom rodziny, która stanowi pierwsze, istotne, naturalne środowisko wychowawcze w początkowym okresie życia człowieka, towarzyszą oddziaływania środowisk instytucjonalnych, w których dzieci i młodzież powierzane są trosce innych niż rodzice wychowawców. Środowiskiem instytucjonalnym stworzonym do bezpośrednich oddziaływań jest szkoła. Udział pedagogów szkolnych w kształtowaniu postaw młodych ludzi wobec zdrowia w warunkach obserwowanej w społeczeństwie różnorodności wzorów zachowań nie sprzyjających zdrowiu, powinien być szczególnie znaczący.

Przysługująca procesowi edukacji zdrowotnej intencjonalność nakłada na uczestniczących w niej wychowawców obowiązek świadomego, racjonalnego oddziaływania na rozwój wychowanków, poprzez dostarczanie im nowoczesnej wiedzy, rozbudzanie celowych potrzeb, wskazywanie możliwości zachowań prozdrowotnych oraz kierowanie ich wyborami i decyzjami w celu ochrony przed podejmowaniem zachowań szkodliwych dla zdrowia. Intencją autorów broszury było przygotowanie takich materiałów, by stanowiły one istotny element wsparcia szkół promujących zdrowie oraz wsparcia edukacji zdrowotnej i promocji zdrowia. Autorzy mają nadzieję, że broszura spełni swoje ważne, choć niełatwe zadanie.

Pełny tekst publikacji