Tom otwiera tekst Bogusława Śliwerskiego Wychowanie. Pojęcie - znaczenia - dylematy, który zarazem stanowi pierwszy rozdział książki. Autor porządkuje w nim i ugruntowuje wiedzę czytelnika związaną z zagadnieniem wychowania. Punktem wyjścia rozważań jest etymologia pojęcia oraz rozwój jego rozumienia od starożytności po współczesne podejścia i koncepcje. Autor zwraca uwagę na trudności poznawczego uchwycenia fenomenu wychowania dlatego odwołując się do konkretnych definicji, prezentuje trzy podstawowe podejścia do tego procesu (świadomie organizowana działalność społeczna, której celem jest wywoływanie zamierzonych zmian w osobowości wychowanka, swoisty rodzaj relacji dwustronnej, w toku której dochodzi do zwrotnego oddziaływania osób na siebie i zjawisko psychospołeczne, dziejowe, kulturowe, które rzutuje na conditio humanum). Ponadto Bogusław Śliwerski porusza zagadnienie istoty wychowania, które może być działaniem kogoś, przedmiotem czy efektem czyichś oddziaływań lub czymś zachodzącym w przestrzeni międzyosobowej. Teorię związaną ze społecznym kontekstem oddziaływań wychowawczych uzupełnia rycinami przedstawiającymi indywidualną, wielopodmiotową oraz zespołową strategię oddziaływań. Dużo miejsca autor poświęca zagadnieniu dialektycznej jedności wychowania i samowychowania. Odwołując się do Martina Bubera i Janusza Tarnowskiego przeciwstawia wychowanie pomagające (dialogowe) wychowaniu narzucającemu (dyrektywnemu). Bogusław Śliwerski prezentując współczesne podejście do wychowania oraz stawiając liczne pytania (m.in. Co znaczy wychowanie? Co jest istotą wychowania? Czy można jeszcze mówić o wychowaniu?) pobudza do refleksji związanej z granicami tego procesu. Rozdział kończy krytyka wychowania w kontekście krytyki społeczeństwa oraz próba określenia jego antynomii.

Rozdział drugi - Mitologizacja wychowania. Blaski i nędze Stefana Symotiuka poświęcony jest rozważaniom nad rolą mitu w wychowaniu. Autor rozpoczyna swój esej od wyjaśnienia czym jest mit pedagogiczny, a następnie przechodzi do omówienia wychowawczych mocy mitu. Zwraca uwagę na jego wspierającą, ale i ograniczającą rolę. Przywołuje przykładowe mitologie pedagogiczne (Emil J. J. Rousseau, Lata wędrówki Wilhelma Meistra J. W. Goethe). Ponadto Stefan Symotiuk pisze o sprzężeniu pedagogiki mitu i mitu pedagogicznego oraz o wariantach mitów pedagogicznych.

W rozdziale trzecim zatytułowanym Kulturowy wymiar wychowania: praktyki i ideologie Tarzycjusz Buliński stawia przed sobą dwa cele. Po pierwsze, chce pokazać, że wychowanie jest uzależnione od kultury i uwarunkowanie to dotyczy zarówno jego treści jak i formy oraz po drugie, chce spojrzeć na niektóre współczesne problemy wychowawcze z szerokiej perspektywy porównawczej. Autor prezentując podejście antropologiczne, przedmiotem swoich rozważań czyni ideologie i praktyki wychowania. Zgodnie z przyjętym stanowiskiem, w artykule tłem rozważań dla wychowania jest kultura. Przez pryzmat przyjętych kategorii (obraz dziecka, obraz dorosłego, środowisko społeczne wprowadzające w kulturę, sposób uczenia się i przyswajania kultury, rodzaj przyswajanej wiedzy, cechy społeczeństwa) charakteryzuje modele wychowania dziecka w trzech typach społeczeństw (pierwotnym, religijnym, nowożytnym). Kontynuacją tego wątku jest opis zachodzących zmian w procesie wychowania w społeczeństwie europejskim. Autor zwraca uwagę na skutki, jakie pociąga za sobą nowożytna kultura europejska (konsekwencje myślenia naukowego, konsekwencje indywidualizmu, brak wspólnoty moralnej). Rozważania kończy wnioskami mówiącymi o tym, że to szkoła stanowi jeden z fundamentów świata nowożytnej kultury europejskiej oraz że główna idea wychowawcza - stworzenie lepszego człowieka, a przez to lepszego społeczeństwa - jest podporządkowana idei postępu.

Rozdział czwarty - Edukacja: wobec, wbrew i na rzecz ponowoczesności autorstwa Zugmunta Baumana przedstawia zagrożenia związane z kształceniem uniwersyteckim. Zaprezentowana w nim analiza dotyczy wciąż nierozstrzygniętego problemu związanego z edukacją szkolną i przygotowaniem do życia. Autor pisze o aktualnym kryzysie edukacji, który jest związany z kryzysem instytucji i filozofii utworzonych na potrzeby innej rzeczywistości. Ponowoczesny kryzys dotyczy nauczania na każdym szczeblu, jednak najwięcej uwagi Bauman poświęca uniwersytetom jako miejscom, w których generowane są najważniejsze wartości w procesie integracji społecznej. Lista zmian, które doprowadziły do kryzysu jest długa. Jednym z podstawowych błędów jest fakt, że proces kształcenia wyższego nie potrafi przyjąć tempa narzucanego przez rynek. Dlatego autor zwraca uwagę na potrzebę edukacji, którą będzie cechowała wielość przecinających się i rywalizujących programów i wydarzeń.

Kontynuacją podjętego przez Zygmunta Baumana tematu jest rozdział piąty, w którym Małgorzata Jacyno pisze o zjawisku medykalizacji dzieciństwa. Przedmiotem rozważań w tekście zatytułowanym Medykalizacja dzieciństwa i możliwość jego powtórnego zaczarowania autorka czyni następstwa racjonalizacji wyznaczającej pozycję dziecka i relacje rodzinne (socjalizacja, miłość i bliskość stają się kwestiami nie intuicji i instynktu, ale wiedzy eksperckiej). Opisywana przez nią racjonalizacja ma charakter medykalizacji gdyż związana jest z diagnozowaniem i dyscyplinowaniem uczestników interakcji poprzez zalecane działania medyczne i terapeutyczne. Konsekwencją procesu racjonalizacji jest:

• profesjonalizacja ról rodzicielskich - rodzicielstwo stało się kwestią wiedzy i edukacji (programy telewizyjne, reklamy, poradniki, warsztaty, kursy itp.),

• w relacje rodzinne wkroczyła ekspertyza i nastąpił splot prywatności i tego, co publiczne i polityczne;

Ciekawą strukturę zawiera rozdział szósty autorstwa Marii Czerepaniak - Walczak poświęcony stereotypom związanym z młodzieżą i młodością (Stereotypy młodzieży: konieczność i możliwości odczarowania młodości). Autorka zwraca uwagę na potrzebę prowadzenia badań oraz wykorzystania ich wyników w pracy wychowawczej. Dokonuje szczegółowej analizy czterech grup młodzieży (pokolenie ME, pokolenie Z, pokolenie cyber, pokolenie ekstremy) oraz charakteryzuje pojęcia młodość, młodzi, młodzież i zachodzące między nimi zależności. Zwraca uwagę na konieczność tzw. odczarowania młodości i młodzieży co jest związane z przełamywaniem stereotypów i mitów oraz koniecznością wspierania młodych ludzi w ich wyborach i decyzjach. Przestrzegając przed zjawiskiem affluenzy (przejaw obsesyjnego reagowania na ekspansję ekonomiczną, przejawia się w ciągłym wydawaniu i kupowaniu większych ilości rzeczy niż potrzeba) podkreśla możliwość otworzenia się młodzieży na świat dorosłych. Jak zaznacza sama autorka prezentowany tekst jest jedynie głosem w dyskusji w obszarze współczesnej juwentologii, jednakże podejmowane problemy podkreślają istotę prezentowanego tematu.

W rozdziale siódmym Jacek Leoński oraz Alicja Hess - Leońska opisują Zagadnienie wychowania w socjologicznych analizach diaspory polskiej. Artykuł przybliża specyfikę wychowania w środowisku diaspory. Autorzy przedstawiają problem podtrzymywania tożsamości narodowej w kontekście różnych wzorów społecznych. Koncentrując się na diasporze polskiej wyróżniają jej dwa podstawowe typy: diaspora ofiar (np. polscy zesłańcy na Syberię, deportowani do Kazachstanu, represjonowani w 1968 roku, którzy opuścili kraj) i diaspora pracy (wyjeżdżający w celach zarobkowych). Na podstawie przeprowadzonych badań konstruują socjologiczny portret współczesnego przedstawiciela polskiej diaspory mieszkającego w Sankt Petersburgu. Dokonana charakterystyka odzwierciedla efekty oddziaływań wychowawczych, zaś autorzy przestrzegają przed uleganiem w procesie wychowania myśleniu ideologicznemu i stereotypowemu.

Poza przedstawionymi rozdziałami książka zawiera wprowadzenie do serii, w którym Redaktorki zamieściły uzasadnienie potrzeby podjęcia tematu w prezentowanej formie. W części Istota i sens wychowania - wokół kontekstów i znaczeń została omówiona zawartość poszczególnych rozdziałów, zaś po niej zamieszczono charakterystykę sylwetek Autorów. Na końcu tomu znajdują się indeks nazwisk i indeks rzeczowy.

Po zapoznaniu się z książką należy podkreślić, że prezentuje ona bardzo szerokie spektrum problematyki wychowania. Ze względu na odmienny punkt widzenia na wychowanie pozycja ta zdecydowanie różni się od opracowań dostępnych na rynku wydawniczym. Już samo ujęcie i podejście do tematu, wykraczające poza tradycyjny krąg nauk o wychowaniu, stanowi nowum i główną zaletę prezentowanego tomu. Najwyższy poziom treści gwarantują teksty pióra uznanych autorytetów z różnych dziedzin nauk humanistycznych (Bogusław Śliwerski, Zygmunt Bauman i.in.).

Eksponowana wielokrotnie w recenzji wielość i różnorodność zaprezentowanych podejść czyni książkę niezmiernie interesującą. Redaktorki kierują ją do przedstawicieli różnych dyscyplin wiedzy i rzeczywiście trudno jednoznacznie wskazać konkretnego odbiorcę. Nie jest to typowy, klasyczny podręcznik akademicki, ale bez wątpienia zarówno całość, jak i poszczególne rozdziały książki mogą być wykorzystane w pracy ze studentami różnych kierunków studiów, w ramach różnych przedmiotów. Materiał może być inspiracją dla nauczycieli i studentów, praktyków i teoretyków różnych dziedzin szeroko pojętej humanistyki. Dzięki odwadze przekraczania granic dzielących poszczególne dyscypliny nauki otrzymaliśmy rzetelną i gruntowną analizę problemu. Zarówno sam zamysł serii jak i poziom pierwszego tomu zasługuje na najwyższe uznanie.

Dr Małgorzata Kosiorek - WSHE w Łodzi